دستور زبان و ادبیات کوردی (کُرمانجی) – (4)

 تهیه و تنظیم

دکتر افراسیاب شکفته

دبیرکل انجمن فرهنگی مدنی کُردهای شمال خراسان

                                            


اسم معرفه و نکره     Navên naskirî (bêli) u yên nenaskirî


در زبان کوردی از دیدگاه  گرامری، اسم را به دو فرم؛ اسم معرفه  و اسم نکره نیز تعریف کرده‌اند. کلمهء » گرامر / Grammar  » خود یک کلمهء انگلیسی است که معادل آن به فارسی » دستور زبان »  و همچنین معادل آن به کوردی »  rêziman  » می‌باشد.

اسم معرفه     Navên bêli (naskirî

 


اسم معرفه ؛همان اسمی است که در واقع برای خواننده و یا شنونده کاملأ مشخص و معین است (بعبارت دیگر شنونده او را می‌شناسد). مثلأ ؛ دانیال سیب را خورد؛ در اینجا، کلمهء » دانیال » اسم معرفه است، چونکه برای شنونده کاملأ معین و مشخص است که چه کسی (دانیال) سیب را خورده است.


. Daniyal sêv xwar

دانیال سیب را خورد.


. Kambîz ji Xorasanê koç kir

کامبیز از خراسان کوچ کرد.


. Daniyal bi zimanê kormancî deng (gep) dike
دانیال به زبان کوردی (لهجهء کرمانجی) صحبت می‌کند.

 


اسم نکره  (nenaskirî (Navên ne-bêli

 


اسم نکره ؛ همان اسمی است که برای خواننده و یا شنونده، نامشخص و نامعین است. مثلأ ؛ یک دانش‌آموز سیب را خورد؛ در اینجا کلمهء » دانش‌آموز » اسم نکره است، چونکه برای شنونده کاملأ معین و مشخص نیست که آن دانش‌آموز چه کسی است.

. Şagirdek sêv xwar

یک دانش‌آموز سیب را خورد.


نشان و علائمی که در زبان کوردی برای ساختن یک اسم نکره استفاده می‌شوند:

در اسامی مفرد؛ معمولأ از کلمهء Yek بعد از اسامی که با یک حرف صدادار ختم شده ( و یا گاهأ  Yêkکه البته معمولأ در زبان محاوره‌ای به حالت خلاصه شدهء  êk تبدیل می‌شود)، و همچنین از کلمهء ek بعد از اسامی که با یک حرف صامت ختم شده،  استفاده می‌شود.


در اسامی جمع؛ معمولأ از کلمهء hin و یا  hinek  (تعدادی)  که در ابتدای اسم ، و یا in  که در انتهای اسم آورده می‌شود، استفاده می‌شود .


مثال:


Xanîyek / Xanîyêk  (
یک خانه)


Polîsek (
یک پلیس)


Kitabek (
یک کتاب)


Sêvek (
یک سیب)


K
eçek (یک دختر)

 

 


Lawek (
یک پسر)

 

Kevçîyek / Kevçîyêk (یک قاشق)


Rovîyek / Rovîyêk (
یک روباه)


Jujîyek (
یک جوجه‌تیغی)

 

Dîkek / Dîkêk (یک خروس)


Nameyek (Namêk (
یک نامه)


Mangeyek (Mangêk (
یک ماده‌گاو)


Masîyek / masîyêk (
یک ماهی)


Hin mamosta / hinek mamosta (mamostayin (
تعدادی معلم)


hin şagird / hinek şagird (şagirdin (
تعدادی دانش‌آموز)


hin cotkar / hinek cotkar ( cotkarin (
تعدادی شخم‌کار)


hin mîvan / hinek mîvan ( mîvanin (
تعدادی مهمان)


ضمایر اشاره:  Cînavên êşarkî

 


ضمیر اشاره کلمه‌ای است که یک شخص، یا یک چیز، یا یک مکان و یا یک حادثه را نشان می‌دهد. ضمایر اشاره  بر دو  نوع هستند: ضمایری که اشاره به نزدیک می‌کنند، ضمایری که اشاره به دور می‌کنند.

1- ضمیر اشاره ‌ای نزدیک: همان کلمهء » این » (ev, va) است که چیز و یا مکان نزدیک را نشان می‌دهد. در مورد اشخاص نیز کلمات » (ایشان/ زن) vê  ،(ایشان/ مرد) vî/ viya  ،(اینها/ زن یا مرد)van/ vina  » می‌باشند که در واقع شخص یا اشخاص نزدیک را نشان می‌دهند. (بطور خلاصه ضمایر اشاره‌ای نزدیک: ev, vê, vî, van).

2- ضمیر اشاره‌ای دور: که همان کلمهء » آن »  ( ew ) است که چیز و یا مکان دور را نشان می‌دهد. در مورد اشخاص نیز کلمات  » ( او/ زن) wê  ، (او/ مرد) wî/ wiya  ، (آنها / زن یا مرد) wan/ wina » می‌باشند که در واقع شخص یا اشخاص دور را نشان می‌دهند. (بطور خلاصه ضمایر اشاره‌ای دور: ew, wê, wî, wan ).

توضیح اینکه جمع یا مفرد بودن ضمایر اشاره معمولأ توسط فعل آن جمله مشخص می‌شود.کلمهء » e  »  و یا  » ye » افعال مفرد هستند، لذا ضمیر آنان نیز مفرد است.

کلمهء » in » و یا  » ne » افعال جمع هستند، لذا ضمیر آنان نیز جمع می‌باشد.

در زبان کوردی، دو کلمهء » ye »  و  » ne » بعد از کلماتی که به حروف صدادار ختم شده‌اند، آورده می‌شوند.

 

 

ضمیر اشاره

 

غیر مستقیم

 

مستقیم

 

ضمایر اشاره‌ای نزدیک

 

مذکر (مفرد)

 

Evî (vî

 

Ev (va

 

مونث (مفرد)

 

Evê (vê

 

Ev (va

 

جمع

 

Evan (van

ev (vina

 

مذکر (مفرد)

 

Ewî (wî

ew

 

ضمایر اشاره‌ای دور

 

مونث (مفرد)

 

Ewê (wê

ew

 

جمع

 

Ewan (wan

Ew (wina

مثال:


(
آن ، او)  Ew  ,(این ، ایشان) Ev / va

. Ev e  (va ye

این است (اشاره به نزدیک). در اینجا » va   یا  Ev » ضمیر اشاره است،  و » ye   یا  e » فعل است.


. Ev in  (vina ne

اینها هستند. در اینجا » Ev   یا  vina  » ضمیر اشاره است، و » in  یا  ne » فعل است.


. Ew e

آن است (اشاره به دور). در اینجا » e » فعل است، و » Ew » ضمیر اشاره است.


. Ew in

آنها هستند.


. Ew Kitab e

آن کتاب است.


. Ew mamosta ye

او معلم است.


. Ev kitab e  /  va ketab e


این کتاب است.


. Ev Kitab in  /  vina ketab in

اینها کتاب هستند.


. Ev sêv e  /  va sêv e


این سیب است.


. Ev sêv in  /  vina sêv in

اینها سیب هستند (این سیبها هستند).


. Ev kevçî ye  /  va kevçî ye


این قاشق است.


. Ew kevçî ne

آنها قاشق هستند.


. Wê ji diya xwe ra xelatek kiriye

ایشان/ زن (اشاره به دور) برای مادرش یک هدیه خریده است.


. Wî dê u bavê xwe dîtin

ایشان/ مرد (اشاره به دور) مادر و پدر خود را دید.


. Vê kerasek ji xwe ra kiriye

ایشان/ زن (اشاره به نزدیک) یک پیراهن برای خودش خریده است.


. Vî got ku li şîrwanê rûdine

ایشان/ مرد (اشاره به نزدیک) گفت که ساکن شیروان است.


. Wan ji Qoçanê barkiriye


آنها (اشاره به دور) از قوچان کوچ کرده‌اند.


. Van hirmî ji darê jê kirine

اینها (اشاره به نزدیک) گلابی‌ها را از درخت کنده‌اند.


در اینجا لازم به توضیع است که کلمات  » e ، ye ، in ، ne  »  که در جملات با ضمایر اشاره‌ای (شئی، چیز، مکان) بکار رفته‌اند، چون خود فعل جمله می‌باشند لذا بهمین خاطر از اسم یا ضمیر ماقبل خود جدا نوشته شده‌اند. اما در جملاتی که ضمایر اشاره‌ای ( شخصی ) بکار رفته‌اند، به افعال ماقبل خود چسبیده‌اند تا آن افعال را به زمانهای مختلف صرف کند ( بعبارت دیگر اینکه دو فعل پشت سر هم قرار نمی‌گیرند).

 

 


نشانه‌ها و یا علایم نقطه‌گذاری در یک جمله (یا یک متن)      Niqteşanî

 


در هنگام صحبت‌کردن گاهأ از حرکات دست ، سر، ابرو،  چشمها  و دیگر علایم یا اشارات برای ارائه صحیح بیانات و فهماندن دقیق مطلب استفاده می‌شوند. گاهأ طنین صوت بالا، پایین، زیر، بم  و یا بطور کلی صدا بریده و قطع می‌شود.

در هنگام نوشتن نیز بایستی حرکات مذکور به نوعی با مرقوم نمودن علایم  و نشانه‌هایی ارائه شوند، به این علایم یا نشانه‌ها در زبان کوردی  Niqteşanî  می‌گویند. در واقع با استفاده صحیح از این علایم  در هنگام خواندن و نوشتن، آن مطلب برای شنونده براحتی قابل فهم می‌شود.


این علایم از قرار ذیل می‌باشند (اسامی آنان به فارسی  و  کوردی ذکر شده‌اند):


(
.)    نقطه  /  niqte


(
, )    ویرگول  /  bêhnok


(
; )   نقطه ویرگول  /  niqtebênok


(
: )   دو نقطه  /  niqtecot


(
سه نقطه  /  sêniqte


(
!علامت تعجب، بانگ  /  niqtebang


(
؟ علامت سئوال  /  niqtepirs


(
خط تیره  /  bendik


(  
)   گیومه  /  dunîk

 

(  )   پرانتز  /  kevanok


*** )  سه ستاره  /  sê stêrk ( sê çîk

3 پاسخ به “دستور زبان و ادبیات کوردی (کُرمانجی) – (4)

  1. محمد 13 اوت 2011 در 10:29 ب.ظ.

    سلام محمد هستم از بچه های کرمانج شیروان.فکر میکنم هنوز ما کرمانجها خیلی باید بدونیم.تعجم از اینه که در مورد دستور زبان کرمانجی کتابهای علمی زیادی نوشته شده ولی هیچ یک از اینها در وبلاگها معرفی نمیشه.کتاب های ژولیس بلو ،بینان،دیاکنف،وووو رو لطفا به خواننده هاتون معرفی کنید و اگه امکانش هست از دوستان زبانشناس هم در وبلاگتون استفاده کنید تا بار علمی وبلاگتون بالاتر بره.
    خوشحال میشم منو در وبلاگتون لینک کنید.
    http//:linguakurd.blogfa.com

    • kurmanjsara 14 اوت 2011 در 9:01 ب.ظ.

      سلام محمد جان مرسی که ما رو از نظرات ارزشمندت مطلع کردی
      حق با تو باید به مسائل زبان شناسی و به ویژه پیرامون زبان و ادبیات کُردی بیشتر توجه کنیم
      وبلاگ پرمحتوا تو لینک کردیم وبلاگ بسیار خوب و پر باریی داریی
      کُرمانج سَرای متعلق به تک تک کُردهای شمال خراسان
      هر مطلب که فکر می کنی خوب تو این وبلاگ منتشر بشه برای ما بفرس تا منتشرش کنیم
      اگه پیرامون مسائل اجتماعی فرهنگی و مشکلات شهری در شیروان
      نقطه نظری داری میتونی برای کُرمانج سَرای بفرستی اگه دوست داری با اسم مستعار مطلب تو منتشر می کنیم
      ما چند تا جوونیم که کُرمانج سَرای راه انداختیم که بتونیم
      با مشورت و فکر دست جمعی به زبان و فرهنگ کُردی در شمال خراسان کمکی کرده باشیم
      و مشکلات و حرف های مردم منعکس کنیم
      منتظر همکاری ت هستیم
      دوستدار شما
      گردانندگان وبلاگ کُرمانج سَرای
      موفق باشی

      • محمد 15 اوت 2011 در 12:19 ب.ظ.

        سلام
        ممنون از اینک منو لینک کردید.چشم حتما اگه مطلبی داشتم براتون میفرستم.بیشتر منطورم این بود که با استفاده از متخصصین فن زبانشناسی سطح علمی وبلاگتونو ببرید بالا.
        موفق باشید

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصاتِ خود را پر کنید یا برایِ ورود رویِ نقشک‌ها کلیک کنید:

نشان‌وارهٔ WordPress.com

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: