موسیقی مقامی (آوایی، آهنگی) کُردهای خراسان Mûzîka meqamî ya Kurdên Xorasanê

 

موسیقی مقامی (آوایی، آهنگی) کُردهای خراسان

Mûzîka meqamî ya Kurdên Xorasanê

 

 

Nivîsende : Dr. Afrasiab Shekofteh

Debîrê giştî ê Sazimana Xelkî Kurmanj

 

 نویسنده : دکتر افراسیاب شکفته 

دبیر کل سازمان مردمی کُرمانج

 

Awa = dengê hengdar

Awaz = kilam / stirane

 

موسیقی، هنری است که از طریق ترکیب اصوات و تولید آهنگهای ریتمیک، احساسات نوازنده و خواننده را بیان می دارد. موسیقی فولکلوریک (موزیک قومی / موزیک محلی) کُردی مربوط به حکایتها، داستانها، حماسه ها، قهرمانی ها، دلاوریها، دلدادگیهای عاشقانه، نیایشهای مذهبی و عارفانه، عزاداری ها و مراسم های مرثیه سرایی، و حوادث ناگوار و دردها و رنجها و خوشیهای جامعهء کُردی در طول تاریخ بوده، هست و تداوم دارد. در جامعهء کُردی بطور کلی سه نوع موسیقی سنتی یعنی: آئینی (دینی، سوگواری)، بزمی (جشن و سرور) و رزمی (جنگ و نبرد) مرسوم بوده‌اند، البته در جشن‌های مربوط به طبیعت و روزهای تاریخی و ملی نیز موسیقی ویژه‌ همراه با نغمه‌ها و آوازهای مناسب اجرا می‌شده و می شوند.

Mûzîk, honerek e ku ji rêya cemhev bûna (cembûna) dengan û çê kirina hengên rîtmîk, hisên  (êhsasên) sazvanan dinimîne û dibêje. Mûzîka folkloric (mûzîka qomî / mûzîka mihelî) ya kurdî pêywendî bi hikayet, çîrok, cengawerî, qehremanî, dilawerî, dildan ên evînî / aşiqane, nêyayêş ên dînî û arîfane, tezîye û mersimên xemgînîyê, û îtifaqên napesend û derd û êş û renc û xweşîyên xelkî kurd li dirêjîya tarîxê bûye,heye û didome (êdamedar e). Li nav xelkî kurd bi piranî sê cûr mûzîk ên sonetî (orfî) hebûne: Olî (dînî, xemgînî), Bezmî (ceşin û geş), Rezmî (ceng û tewlase), helbete li ceşnên ku peywendî bi tebîyet (xweza) û rojên tarîxî û milî ra hene jî mûzîka xisûsî (taybetî) bi kilam û awazên minasib va îcra dibûne û dibin.

در دورهٔ قاجار (اوایل قرن بیستم میلادی) سیستم مقامی موسیقی کم کم تبدیل به سیستم ردیف دستگاهی شد و جای مقام‌های چندگانه را هفت دستگاه گرفت (البته بیشتر در مورد موسیقی هموطنان عزیز فارس بعنوان قوم حاکم صادق است، دیگر اقوام ایرانی حتی موزیک شان نیز محکوم به تبعیض است همانطور که زبانهایشان محکوم به تبعیض است و آموزش و تحصیل به زبانهای اقوام ایرانی در مدارس قدغن است موزیک شان هم نه تنها در مراکز آموزشی قدغن است تا از رشد آن جلوگیری و هضم و نابود شوند بلکه حتی در تلویزیونهای محلی و استانی هم پخش نمی شوند). امروزه در بیشتر مراکز آموزشی موسیقی (هموطنان عزیز فارس) درس نت‌های موسیقی داده می شوند (متأسفانه ما کُردهای خراسان مراکز آموزشی برای نت های موسیقی کُرمانجی نداریم).

 

Li dora (zemana) Qacar (destpêka qirna / sedsala 20,an a zayînî) sîstima meqamî a mûzîkê kêm kêm bi sîstima redîfî a destgahî hat guherandin û şûna meqamên çend cûrî heft destgan girt (helbete pirtir li barey mûzîka hevwelatîyên Faris wek qoma hakim bi kar têye, qomên dine Êranî heta mûzîka wan jî mehkûm bi bêhurmetî û cuda kirinê ne, wer ku zimanê wan ê zikmakî mehkûm bi bêhurmetî û nebawerî ye, hêvosandin û perwerdeyî bi zimanên qomên Êranê li debistanan û medresan qedexen e, mûzîka wan ji ne ku bi tenê li merkezên hêvosandinê qedexen e daku pêşva çûna wan bi ser nekevin û hezim û ji beynê herin belko heta li Tilivîzyûnên mihelî û Ostanî ji belav nabin). Îro li piranîya merkezên hêvosandina mûzîkî (ên hevwelatîyên azîz ên Faris) dersa notên mûzîkê têne dayîn (mixabin / bi esef me kurdên xorasanê merkezên hêvosandinê sa notên mûzîka kurmancî tunin).

 

برای خواندن متن کامل لطفا به ادامه مطلب بروید :

موسیقی سنتی فلات ایران از دستگاهها، ملحقات یا متعلقات و گوشه ها یا مقامهای موسیقی گونه گون تشکیل شده است. دسته بندی موسیقی سنتی در ایران معمولأ از طریق دو نظام / دو سیستم (نظام مقامی و نظام ردیفی) تعریف می شود. نظام مقامی، در آن مبنای کار، قطعه‌های طولانی قابل تجزیه ولی دارای هویت مستقل هستند که «مقام» نامیده می‌شوند، مثل مقام ئلا مزار ، مقام لو ، مقام عرفانی جعفرقلی و … الی آخر. نظام ردیفی، که در آن مبنای کار، قطعه‌هایی کوتاه با هویت ثابت هستند که در کنار هم ردیف شده و شخصیت «دستگاه» را تشکیل می‌دهند. هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی در ایران عبارتند از: دستگاه شور، دستگاه سه‌گاه، دستگاه چهارگاه، دستگاه همایون، دستگاه ماهور، دستگاه نوا، دستگاه راست‌ پنج‌گاه می باشند.

Mûzîka sonetî / urfî (bi resm û rêça berê) ya Êranîyan ji destgehan, tevlêbûnan tiştên alîkar û goşehan û meqamên mûzîkî çê bûye. Qism kirin (bir kirin)a mûzîka sonetî / urfî li Êranê bi piranî li du sîstim yan nizaman (Nizama meqamî û Nizama redîfî / rêzî, qorî) tarîf dibin. Nizama meqamî, li vir esas û bingeh a karî, tîkên mûzîkî ên dirêj û ji hev cuda dibî lê (hema) bi nasîna serbixwe ne ku “ Meqam “ têne nav kirin, mîna meqama Ela mezar, meqama Lo, meqama Ceferqolî û … hwd. Nizama redîfî / rêzî, ku li vir esas û bingeh a karî, tîkên mûzîkî ên qol / kurt bi nasîna sabît in ku li kêleka hevdu redîf / rêz dibin û bedena “  Destgeh “ çê dikin. Heft desgehên redîfî ên mûzîka sonetî li Êranê ev in : Destgeha Şûr, Destgahê Sê-gah, Destgeha Çar-gah, Destgeha Homayûn, Destgeha Mahûr, Destgeha Newa, Destgeha pênc-gah ne.

 

امروزه دسته‌بندی موسیقی معمولأ با توجه به پرده ها و نسبت نت‌های مورد استفاده و چگونگی اجراء و حالت شور و احساسی که به شنونده می دهد، انجام می شود. هر دستگاه موسیقی از تعدادی گوشهء (مقام) موسیقی تشکیل می شود (بعبارت دیگر هر دستگاه موسیقی از توالی پرده های مختلف موسیقی است که به شنونده حس و شور خاصی را منتقل می کند).

Îro qisim kirin (bir kirin)a mûzîkê bi piranî bi dîtina perde û nisbetên notên ku îstifade dibin û şîweya îcra û rewşa coş û hisên (êhsasên) ku didin guhdaran, tên kirin (tên veqetandin). Her destgehêk mûzîkî ji hinek goşe (meqam)ên mûzîkî çê dibin (bi gotinek din her destgehêk mûzîkî ji bi dûhev ketina perdên cûr bi cûr ên mûzîkî çê dibe ku coş û hisek xas / taybet digihêjîne guhdaran).

آیا آهنگهای موسیقی کُردی (بعبارت دیگر مقامهای موزیک فولکلوریک عامه کُردی) در قالب چه سبک و ردیف موسیقی یا دستگاههای موسیقی تقسیم بندی و توصیف می شوند؟ آیا تمامی مقام‌ها و آوازهای کُردی در چارچوب دستگاه‌های فوق الذکر قرار می‌گیرند یا اینکه بعضی از آنها دستگاه خاص خود را می طلبند؟ آیا موسیقی رقص کُرمانجی که معمولأ از ریتم کُند و آرام (یک قرسه و انارکی) شروع می شود و به ریتم تند و هیجانی (چپه راسته و دوازده قرسه) ختم می شود، در چه دستگاه موسیقی قرار می گیرند؟

Aya hengên mûzîka kurmancî (bi gotinek din meqamên mûzîka folklorî (mûzîka qomî / mûzîka bi zamanê dayîkê) ya xelkî kurd li qalib û çarçova çi form (şîwe) û rêza (redîf)a mûzîkî yan destgehên mûzîkî teqsîm (qisim) û wesif (tozîh) dibin? Aya gişt meqam û awazên kurdî li çarçova destgehên ku li jûr qala wan bû cîh digirin ya ku hinek ji wan, destgehên xas (taybetî) ji xwe ra dixwazin? Aya mûzîka lîstinê a kurmancî ku bi piranî ji rîtima giran û aram (yêk qerse û du qerse) dest pê dike û bi rîtima bi lez (zû / bezîn) û heyecanî (çeperaste û diwazdeh qerse) teva dibe, li çi destgehên mûzîkî cîh digirin?

آیا آلتها و سازهای رایج و اصیل در موسیقی کُردی کدام ها هستند؟ آیا خوانندگان و نوازندگان موسیقی کُردی چه دسته بندی دارند؟  آیا مقام (آهنگها و آوازها) » لو » که بسیار گسترده بوده و بیان سوز و گداز درونی نوازنده و خواننده را به اوج می رساند و تأثیر بسزایی نیز روی شنوندگان می گذارد، در قالب دستگاه موسیقی شور است یا خود دستگاه جداگانه ای می طلبد (به نظر نگارنده، مقام »  لو » نه تنها خود یک دستگاه جداگانه را می طلبد بلکه » دستگاه  لو »  خود می تواند یکی از بزرگترین، غنی ترین،  پر احساس ترین و موثرترین دستگاه موسیقی نه تنها در فلات ایران و منطقه بلکه در سراسر جهان باشد)؟ آیا مقام » هرای » در قالب دستگاه پنجگاه است یا … ؟ آیا مقام عرفانی » جعفرقلی » در دستگاه سه گاه است یا چهارگاه یا …؟ آیا آواز »  خجه لوره   xecê lor e » در دستگاه همایون است یا … ؟ و بطورکلی مقامهای موسیقی کُردی در چه دستگاه موسیقی جای دارند، آیا خود دستگاهی جداگانه می طلبند؟

Aya alet û sazên adî û esilî li mûzîka kurdî kîjan in? Aya stiranbêj / dengbêj û sazvan ên mûzîka kurdî çi deste (kom / rêz / parçe)ên xwe hene? Aya meqam (heng û awaz)a Lo ku kelîn û şewata hundirî sazvan û stiranbêjan pir tind û tûj dike û tesîr (bandor)ek pir û bêhevta li ser guhdaran datîne, li çarçova destgeha mûzîkî a Şûr e (bi dîtina nivîskar, meqama »  Lo » ne bi tena serê xwe destgehek cuda dixwaze belko»  Destgeha Lo»   bi xwe dikare yêk ji girtirîn, dewlemendtirîn, pir êhsastirîn û bi tesîrtirîn destgeha mûzîkî ne bi tenê li Êran û menteqê belko li seranserî cihanê be)? Aya meqama “ Heray “ li çarçova destgahê pêncgah e ya … ? Aya meqama îrfanî a  “ Ceferqolî “ li çarçova destgahê sêgah e ya çargah ya … ? Aya awaza “ Xecê lor e “ li destgeha Homayûn e ya … ? û bi giştî (bi piranî) meqamên mûzîka kurdî li çi destgehên mûzîkî cîh digirin, Aya bi xwe destgehên cudgane dixwazin?

امیدوارم که این سئوالات و سئوالهای بسیاری از این قبیل توسط دانشجویان و متخصصین کُرد و کارشناسان حوزهء موسیقی، پاسخهای مناسب، زلال و شفاف خود را بیابند.

Omîdwar im ku va pirsana û pirsên din ên mîna wan ji alîyê karbidestên kurd û şagird û karnasên hêla mûzîkî da, cewab ên minasib, zelal û şefaf sa xwe ra peyda kin.

 

البته بنا به دیدگاه تعدادی از کارشناسان حوزهء موسیقی، دسته بندی موسیقی کُردی (در اینجا کُردهای خراسان) که مجموعه ای بسیار پهناور از گوشه ها، بیاتی ها و آهنگهای متنوع و پویا و آوازهای گوناگون هستند، را بطورکلی بر اساس معیارها و ارزشهای دسته بندی امروزی می توان به چهار دستگاه تقسیم کرد.

Helbete hinek dibêjine ku bir kirin û destebendîya mûzîka kurdên xorasanê ku komek ji goşe, beyatî û hengên cûr bi cûr û rind in bi giştî bi bir kirina îroyî dikane bi çar Destgehan pareva be.

1 –  دستگاه  لو : این دستگاه موزیک کُردی در واقع ستون فقرات عرصهء فرهنگی، تاریخی و اجتماعی کُردها (در اینجا کُردهای خراسان) است. دستگاه  لو در موسیقی کُردی که بسیار وسیع و پهناور است بیشتر جهت سوز و گدازهای عشقی نافرجام، دوری و غم ناشی از کوچ و هجران و … بکار می رود. در اینجا گوشه ای (بیت، بیاتی، چریکه ای، آهنگی) از دستگاه لو را بعنوان نمونه ملاحظه بفرمایید، البته کمی دورتر نمونه های متعددی از این دستگاه را جداگانه خواهیم دید.

1 – Destgeha Lo : va destgeha mûzîka kurdî (li vir kurdên xorasanê) der esil pişt-mazîya (ostûna) hunerî, ferhengî / çandî, tarîxî û îctimayî / civakî ya kurdî (li vir kurdên xorasanê) ye. Destgeha Lo ku pir gir û pan e pirtir sa şewat û êşên evînî (êşqî) ên bê encam / bê dawî, dûr ketin û xemên koçberîyê û cudayîyê û … bi kar tên. Li vir goşêk (beyatîyêk, hengek, stiranêk) ji Destgeha Lo wek nimûne bibînin, helbete kêmek pêştir nimûnên zêdetir dibînin.

Hengê Lo: elêlê elêlê gul hevalê (Bexşî: Hosên Ezîzî)   آهنگ لو  

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/2/cF0xhjndTEw

http://www.youtube.com/watch?v=cF0xhjndTEw&lr=1

2 –  دستگاه هرای : این دستگاه در مواقعی که ظلم و ستم و کج رفتاری معشوق و یا حاکمان نامناسب به اوج می رسد اجرا می شود، که چاره ای جزء فریاد کشیدن بر سر عاشق یا شخص ستمگر و ظالم باقی نمی ماند. در اینجا چند گوشه (بیت، بیاتی، چریکه ای، آهنگی) از دستگاه هرای را بعنوان نمونه ملاحظه بفرمایید، البته کمی دورتر نمونه های متعددی را می بینید.

2 – Destgeha Heray : va destgeha li moqên (wextên) ku zilm û sitem û cewir û cefa ji alîyê hakimên zalim (yan jî ji alîyê meşûq û yara bê wefa) bêhed pir dibûye, îcra dibe, ku ti çare bixeynî (bi xeyr ji) deng berdan û xîjexîj kirin û qîrîn li dijî zaliman namîne. Li vir goşêk (beyatîyêk, hengek, stiranêk) ji Destgeha Heray wek nimûne bibînin, helbete kêmek pêştir nimûnên zêdetir dibînin.

Herayî (xem û hawar û bangî)  ) هرای (غم و فریاد و دادوبیداد 

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/SY8Sm02o11U

 

Heray (evîn û şewat)  و سوز و گداز)  هرای (عشق  

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/3/zQh5L21Inzk

 

Heray Mîro (stirana kurdên bakûr)

http://www.youtube.com/watch?v=HquRUvy0yos&feature=related

3 –  دستگاه تایی (در قالبهای متریک تایی) : این دستگاه بصورت ضربی و ریتمیک انجام می شود، پنجه این دستگاه کاملأ وجد برانگیز و رقصی است، مثل دوقرسه (دو تا قرس)، سه قرسه (سه تا قرس) و …، در اینجا گوشه ای (بیت، بیاتی، چریکه، آهنگ) از دستگاه تایی کُردی (رقص کُردهای خراسان) را بعنوان نمونه ملاحظه بفرمایید.

3 – Destgeha Dayî / Tayî (li qalibên mitirîk) : Va destgeha bi haleta zerbî û rîtmîk îcra dibe, pence (şelpe)a vî destan (destgeh)a pir bi coş û heyecan e û lîstikî ye, mîna duqerse, sêqerse, û …, Li vir goşêk (beyatîyêk, hengek, stiranêk) ji Destgeha Tayî (lîstika kurdên xorasanê) wek nimûne bibînin.

 

Lîstin ya Kurdên xorasanê     رقص کُردهای خراسان (شهرستان قوچان)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/xaUZ9l_3FaE

 

Lîstin ya Kurdên xorasanê    رقص کُردهای خراسان (شهرستان بجنورد)

http://www.youtube.com/watch?v=Ey6J1WORT-A&feature=related

 

4 –  دستگاه حقانه : در این دستگاه ریتم و ملودی پنجه ای آن حکایت از عارفانه و عاشقانه بودن این مقام دارد، مثل آهنگ یا مقام جعفرقلی زنگی. این مقام را کردستان روژهه لات بنام موسیقی اهل حق می شناسند. در اینجا چند گوشه (بیت، بیاتی، چریکه، آهنگ) از دستگاه حقانی کُردی را بعنوان نمونه ملاحظه بفرمایید.

4 – Destgeha heqane : Li vî destgeha rîtim û milodîya pencên wê hikayet ji aşiqane (evînî) û arîfane bûna vî heng ya meqama dike, mîna heng ya meqama Ceferqolî Zingilî. Va destgeha li Kurdistana Rojhilhat bi navî mûzîka Ehlî-Heq tê nasîn. Li vir goşêk (beyatîyêk, hengek, stiranêk) ji Destgeha Heqanî (beyatîya ceferqilî zinglî) wek nimûne bibînin.

 

Hengê îrfanî a Ceferqolî Zingilî (kurdên bakûra xorasanê)آهنگ یا بیاتی عرفانی جعفرقلی زنگلی

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/i6DBJCl21qw

 

Mûzîka îrfanî ya Elawî (kurdên bakûra kurdistanê)  موزیک عرفانی ئه لاوی در شمال کُردستان  

http://www.youtube.com/watch?v=pprpL3QCyio

 

Mûzîka îrfanî ya Ezîdî (kurdên başûra kurdistanê)موزیک عرفانی اَزدایی در جنوب کُردستان

http://www.youtube.com/watch?v=HBvzbW5CSps&feature=related

 

Mûzîka îrfanî ya Ahlî-heq / yarisan (kurdên kirmanşan)موزیک عرفانی یارسان در کرمانشاه 

http://www.youtube.com/watch?v=0Oe9WRuyYjo&feature=related

 

 

بطور کلی موسيقي مقامي (آوایی، آهنگی) کُردهای خراسان يكي از پوياترين انواع موسيقي فلات ايران محسوب مي‌شود. کلمهء مقام / آهنگ یا آوا در واقع اینکه هر یک از ترانه ها یا آوازها یا سرودهای گوناگون در شمال خراسان دارای پایه و ریشه و بابی هستند یعنی اینکه هر یک از این آهنگها با توجه به اتفاق و حادثه ای درست شده اند و سپس در درازای تاریخ سینه به سینه و نسل به نسل تداوم پافته اند و کماکان در منطقه ادامه دارند.  شمال خراسان دارای يكی از غني‌ترين و قديمي‌ترين فرهنگ موسيقي و يكي از مهمترين پايگاه‌هاي موسيقي کُردی به خصوص موسيقي مقامي است. موسيقي مقامي  کُردهای  خراسان نوعي از موسيقي است كه سازها و آوازهای آن منحصر به فرد بوده و بواسطهء کوچ و هجران سبك خاص خودش را دارد که بسيار ممتاز و تقریبأ بی همتا هستند.

 

Bi piranî mûzika meqamî (mexamî, awayî, hengî) ya Kurdên Xorasanê yêk ji mûzîkên ronahî û zînde (jîndar) û tehqîqî (lêkolînî) li nav mûzîkên Êranê ye. Kelema meqam / mixam / aheng ya awa der esil va ye ku her yêk ji kilam û awaz û sirûdên cûr bi cûr û heng bi heng û reng bi reng yên bakûra xorasanê bi bingeh û rîşe ne yanku her yêk ji van ahengana li ser hadîse (îtifaq / buyer)ekê çê bûne û ji dûy wê da hînga di nav tarîxê da sîng bi sîng û nefes bi nefes hatine domandin ku hîn jî li menteqê berdewam in. Bakûra Xorasanê ji alîyê çand û ferhenga mûzîkî da zahf serwetmend û pir dewlemend e, û yêk ji mohimtirîn cîhên mûzîka kurdî bi xisûs mûzîka meqamî ye. Mûzîka meqamî cûrek mûzîk e ku alet û sazên wê, kilam û awaz û heng û sebkên wê pir bijarte û kêmzêde bêhempa ne.

 

بنا به نظر كارشناسان، فرهنگ غني موسيقي کُردهای خراسان  با زواياي پيدا و نهان زندگي مردم گره خورده و در آن عشق، اسطوره، عرفان، حماسه، تاريخ، غم، شادي و حتي طنز و فكاهي تبلور عيني دارند. هنرمند حوزه موسيقي کُردی در خراسان، با توان و ظرافتي كه درخور طبع نازك‌انديش اوست، مقصود خود را منتقل مي‌كند.

 

Bi dîtina karnas û karbidest û pisporan çanda mûzîka dewlemend ya kurdên xorasanê bi jîyana wan ya bêlû û nebêlû (dîyar û nedîyar) va hatîye girêdan, û tê da êşq, îrfan, çîrok / dastan, gernasî û cengawerî û qehremanî, dîrok / tarîx, şadî, tirajidî û xem, heta henek û ken û tore (tiatr) tê da heye û bi giştî tê da dîyar û bêlû dibe. Hunermendên hêla mûzîka kurdî li xorasanê bi tewan û qowet û nazikbînîya xwe qesd û hedefên xwe neqil dikin û digihînine xelkê.

 

هجران و فشارهای تاريخی وارد آمده بر کُردهای خراسان، تاثير مستقيمی بر موسيقی اين خطه داشته، به گونه‌ای كه در موسيقی اين دیار هم ملودی و اشعار رزمی و حماسی، و هم سوگ آوا و سوگنامه وجود دارد. مقامهايی مانند »  ئه لا مزار، دو قرسه، اناركی و هرای » اشاره به قتل و غارت و حوادث پرسوز و گداز در آوارگی کُردها به این منطقه دارد.

 

Cuda xistin û tepserî û hêrsa ku li nav tarîxê da hatîye serê kurdên xorasanê tesîr û bandoreke serast û besît li ser mûzîka wan jî danîye, wer ku li nav mûzîka vê menteqa da bêlû ye hem milodî û şiîrên cengî û şervanî û şerûtî, hem jî xem û derd û jan û kul û êş tê da hene. Meqamên (hengên) mîna » Ela (la / lo) mezar e, Duqerse, Enarekî û Heray » li ser qetil û kuştin û xaret û talan kirin, bela û qafilqeda û tengasî, îtifaq û bûyerên tahl û bi jan û şewat ku li rêya cuda kirin û koçberî û xerîbî û aware bûna kurdan bi vê menteqa da hatine serê wan, dibêjin û çê bûne.

 

مقامهای » زهره و طاهر «، » دوست محمد و آی جمال «، » كرم و اصلي‌خان «، » پری و علي‌خان «، عشق را روايت مي‌كنند،  » ججوخان » و » سردار عیوض خان «، و » خان کلمیشی معروف به خانجان از ایل بزرگ توپکانلو «، حماسه تاريخ  ملیت کورد خراسان را مرور مي‌كنند و سيماي اسطوره‌اي مردان دلیر، باشهامت ونام‌آور را به تصوير مي‌كشند، که بدخواهان حکومتی زمان خویش را در منطقه به زانو کشیده اند. با » تورغه «، » نوايي و هرايي» آرامش، عشق و عرفان تداعي مي‌شود، و با » لو»، «ئه لێ مه زار» و «ئه لێ ‌ياره»، و … غم و اندوه رفته بر مردمان کُرد این دیار حكايت مي‌شود. با » لاري لاري «، » چپه راسته » و » چو بازی (رقص چوب) » وجد و شادی به اوج مي‌رسد.

 

Meqamên (hengên) Zar / zohre û Tahîr, Dustmihemed û Aycemal, Kerem û Esilxan, Perî û Alîxan, êşq û evînê radigihînin. Cecoxan û Serdar Êwezxan, qehremanî û cengawerî û delîrî û dilawerîyê di tarîxa kurdên xorasanê da radigihînin û însanên (mirovên) natirs û navdar û mêrxas û hêzdar tînin ber çavan, ku neyarên hikûmetî li zemana xwe di menteqê da bi çokan mexel kirine. Torxe, Newayî û Herayî, îrfan û aqilmendî û aramî û rawestîn û bîhn firehbûnê radigihînin. Lo, Ela mezar û Ela yarê, û … helaket û dijwarî û xem û zilm û derdên ku hatine serî kurdên xorasanê hikayet dikin. Larî larî, Çeperaste û Çobazî (lîstika bi daran), şadî û bextewarî û dilxweşîyê bi têr û tijî nîşan didin.

 

 

Hengê Zarê megrî (Zar û Tayîr / Zohrê û Tahîr), (Yelda Ebasî – Mohsin Mîrzade). 

  (زهره  و طاهر)، هنرمندان مجری: یلدا عباسی – محسن میرزاده  زاره مگری آهنگ

http://www.youtube.com/watch?v=4-FnVQKdlkI

 

Hengê Perî  xanima Kawî û Alîxan  آهنگ علی خان و پری جان کاوانلویی

http://www.youtube.com/user/alashloo1#p/u/1/bpAsZ6oFyrI

 

Cecoxan  (Serdarê Milî ê kurmanj) (سردار ملی کُرمانج) –  مظهر دمکراسی پلورال و حقوق قومی در ایران ججوخان

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/9/ZoK_K-5wFPo

 

Serdar Yêwezxan     – مظهر رشادت و دفاع از منطقه کُرمانج شمال خراسان سردار عیوض خان

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/10/Yuu1xtruEN8

 

Xanê kelmîşî    خان کلمیشی – مظهر برابری طلبی و عدالت خواهی در منطقهء شمال خراسان 

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/3/HEOFI3xLC7w

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/gnRDM3Dqb9o

 

Hengê Torxê   آهنگ تورغه (البته قسمتی از موزیک)،

 تورغه، گنجشک / پرنده ای است که به یکباره به طرف آسمان (بصورت مستقیم و عمودی) پرواز می کند و سپس به آهستگی (بصورت مایل) فرود می آید، کنایه از عرفان و عروج اندیشه ای و سپس تواضع و فروتنی است.

http://www.youtube.com/watch?v=ce9hjNJzCNQ

http://www.youtube.com/watch?v=6zMkuoRjCdQ&feature=related

 

Hengê Herayî û derdê xerîbîyêآهنگ هرایی و درد غریبی    

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/5/SY8Sm02o11U

 

Hengê Herayî û jana evînêآهنگ هرایی و سوز عشق    

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/7/zQh5L21Inzk

 

Ela (la / lo) mezar eآهای جماعت این مزار (محل دفن عزیزان) است      

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/8/O4R-2T_xBpc

 

Lê yarê (xem û nalîn)       آهای خانم یار   (غم و اندوه)   

http://www.youtube.com/watch?v=0h9DjIFjUUM

http://www.youtube.com/watch?v=C_egNuZRHjM

http://www.youtube.com/watch?v=4ebQq0yZP7E

 

البته همانطور که مشخص است بسياري از آهنگ‌هايي كه در خراسان، زماني براي سوگ اجرا مي‌شده، پس از گذشت زمان، آرام آرام تغيير يافته و از آنها به عنوان آهنگ‌هاي شاد و پرهيجان رقص نيز استفاده مي‌شود. اين مساله مي‌تواند گوياي اين موضوع باشد كه انواع مختلف موسيقي و از جمله موسيقي و حركات موزون و رقص در ارتباط با شرايط زيست، امور سیاسی حاکم و واقعيت‌هايي است كه مردم هر منطقه در معرض آنها قرار داشته‌ و یا می گیرند، به‌عنوان مثال آهنگهاي «واي ‌واي رشيدخان» كه زماني براي سوگ استفاده مي‌شده (رشیدخان حاکم منطقه کُرمانج شمال خراسان، و چشم براه بودن خانم ایشان اسمرخانم) امروز به عنوان يك آهنگ شاد اجرا مي‌شود. 

 

Helbete wer ku aşkar û bêlû ye hinek ji aheng û meqamên ku sa xemgînîyê îcra dibûne, ji dû demeke dûr û dirêj da aram aram hatine guhertin û niha wek hengên şad û lîstika bi heyecan (hilperîn/ hilfirîn) îstifade dibin. Va mesala dikane vê mijara (babeta) nîşan bide û bîne ber çav ku mûzîkên cûrbicûr û hereket û livîna rîtimdar û ahengdar li lîstikên muwazinedar û balansdar (govend) ku lîstikvan lê didin ber hev û pey hev der esil bi merc û şerayîtên zindigî / jîyanê, û şerayîtên sîyasî û waqîyetên ku xelk li her menteqê li ber xwe dibînin heye. Mînakek/ misalek li vê bara va ye ku meqama » way way reşîdxan » ku li zemana berê sa jan û êş û bela û qedereşî û tirajidîyan îstifade dibûye (Reşîdxan hakimê kurmanj li bakûra xorasanê, û çav li rê bûna jina wî Esmer xanim) lê niha wek meqamek şad îcra dibe.

Reşîdxan serdarê giştî Qoçan-  مظهر سیاستمداری فکورانه و حکومت محلی کُرمانج       رشیدخان سردار کل قوچان

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/20/CsQXPhzfTeM

 

چگونگي زندگي كُردهاي شمال خراسان و کوچ اجباری آنها به این منطقه است كه باعث شده موسيقي و رقص‌هاي اين خطه داراي پشتوانه‌اي از رزم و سوگ و ناله باشند. موسيقي كردي شمال خراسان در منطقه، موسيقي » كُرمانجي » نيز مي‌گويند[( البته کرمانجی یکی از لهجه های زبان بسیارغنی و بغایت شیرین کردی است که کوردها در شمال خراسان، ارومیه، شمال و غرب کردستان (کردستان ترکیه و سوریه)، و مناطق بارزان و بادینان (مثل شهرهای دوهوک، زاخو،…) در جنوب کردستان (کردستان عراق) و همچنین کوردهای منطقه قفقاز (منطقه قره باغ و نخجوان) به این لهجه صحبت می کنند]. ملت کورد که بواسطه تبلیغات سوء و شرارتهای حاکمین ظالم در طول تاریخ، شقاوتمندانه مورد انفصال و انشقاق قرار گرفته اند، با هر لهجهء کُردی ( کُرمانجی، سورانی، زازاکی، گورانی، لورانی) که صحبت کنند و درهر دیار که باشد قلب آنان در کنار یکدیگر و برای همدیگر می تپد.

 

Çereyîya / çawayîya zindigî û jîyana kurdên bakûra xorasanê û koç kirin û barkirina îcbarî ya wan bi vê menteqa ye ku bûye sebeb daku xem û nalîn û şervanî li nav mûzîk û lîstika wan jî xwe nîşan bide û xuya be. Mûzîka kurdên xorasanê li menteqê bi mûzika kurmancî tê nas kirin. Wer ku gişt dizanin kurmancî yêk ji lehcên zimanê pir dewlemend û şîrîn a kurdî ye ku li bakûra xorasanê, wermeye (warê me ye), bakûr û rojavayî kurdistanê (kurdistana Tirkîyê û Sûrîyê), başûra kurdistanê (menteqa Barizan û Behdînan / şehrên mîna Duhok, Zaxo, …) û hem jî li menteqa qefqazê (qerebax û nextciwan) pê gep dikin (diaxifin). Miletê Kurd ku bi destên neyaran û îşqalgeran (dagîrgeran) yên zalim û bênixûn ji hevdu hatîye veqetandin û parevakirin û paeçe parçe bûn, bi kîjan lehcê kurdî (kurmancî, soranî, zazakî, hewramî, loranî) jî ku sohbet bikin û li her derê jî ku bibin dilê wan li cem hev e û ji hev ra digursê.

 

Malan danî bîne bîneکاروان کوچروها اتراق کردن اردو به اردو  

http://www.youtube.com/watch?v=lcfqYXtaxJA&lr=1

 

Malan bar kir koç bi reket کاروان کوچروها بارشان را بستند و کوچ به راه افتاد  

http://www.youtube.com/watch?v=6ubqp2n9ZCA&feature=related

 

Malan bar kir, lêlê lêlê way wayاردوی ایلات کوچ کردند، آهای خانم خانما وای وای   

http://www.youtube.com/watch?v=2-yDNikPWho&feature=related

 

 

قسمتی از موسيقی کردی شمال خراسان، موسيقی كوهپايه‌ای است كه اين نوع موسيقی توام با فرياد است. در كنار اين موسيقی، موسيقی جلگه و دشت نيز هست كه ملايم‌تر و دروني‌تر است. 

 

Qismek ji mûzîk û awazên kurdên xorasanê, çîyayî û zozanî ye ku bi bang kirin û qîrîn û deng berdanê çê dibin û pêk tên. Li kêleka wê mûzîk û awazên deşt û colegan e ku nerm û aram in.

 

Heray (derketime tepê kulî /gişt çîyan elêlo mergano)  هرای (به قلهء کوهها رفته ام آهای شکارچی)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/SY8Sm02o11U

 

Çîyay ser me zekerîya yeکوه بالای سر ما ذکریا است    .

http://www.youtube.com/watch?v=FpXgAgd_RfE

 

Xecê lor eخدیجه غربت لالایی و ناله است     

(لور در واقع آواز غریبی و با ریتم سنگین است، که معمولأ مادر با لالایی برای آرامش و خواب بچه اجرا  میکند)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/11/CTQ64r1a8hg

 

Yarê min dizane ez şivanimیار من می داند که من چوپان هستم      .

http://www.youtube.com/watch?v=ZXLRUyXA71M&feature=related

 

 

دوتار (تنبور) و کمانچه در منطقه کُرمانج خراسان از سازهای كهن کُردی این دیار است. شعرا و عرفای کُرد اين منطقه از زبان موسیقی برای انتقال و بيان مقاصد و احساسات خويش استفاده و به كار مي‌برند.

 

Dutar û Kemançe li menteqa kurmanc a xorasanê ji alet û sazên kuhne (kevin) û qedîmî li vê navça ne. Şaîr û arîf ên kurd li menteqê ji zimanê mûzîkî sa gotin û neqil kirina hedef û îhsasên xwe û xelkî xwe îstifade dikin û wan bi kar tînin.

 

Kemançe û dihol

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/kgqgDHVmbEo

 

Dutar (mûzîka kurdên xorasanê)

http://www.youtube.com/watch?v=VatA0py31ik&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=AFP1rTRmkXU&feature=related

 

 

موسیقی دانان و هنرمندان کُرد موسيقي مقامي در شمال خراسان معمولأ شامل عاشق ها، بخشي‌ها و لوطي‌ها (قلندرها) می باشند.

 

Mûzîkvan û hunermendên kurd yên mûzîka meqamî li bakûra xorasanê bi piranî bi sê qisman in:  1 – Aşiq (dengbêj) , 2 – Bexşî (stiranbêj) ,  3 – Lûtî / lotî (qelender) tên naskirin û navkirin. Helbete Bilûrvan û Lologer jî dikarin li vê lîstê hunermendan bêbin zêde kirin.

1 – عاشق (نوازنده و خواننده)، عاشق‌ها قديمي‌ترين هنرمندان کورد خراسان هستند كه سازهاي سورنا، دهل، قشمه، كمانچه، نی و دايره را مي‌نواخته‌اند و از رقصندگان بزرگ  و شهیر کُردهای خراسان محسوب مي‌شوند.  تنها این گروه از هنرمندان در قدیم از پرداختن مالیات معاف بوده اند. چه عاشق، بخشی یا لوتی . اما تنها گروههایی که حق انتقاد داشته و مجازات نمی شده اند، عاشق ها و لوتی ها بوده اند. عاشق ها مجری توره هستند و توره به معنی تئاتر و نمایشنامه است. در توره از خان یا حاکم محلی انتقاد می شده.  توره، نمایشهای طنزآلود و انتقادی همراه با موسیقی هستند. متن نمایش به شکل محاوره ای اجرا می شده. نوازندگان در کناری می نشستند و موسیقی نقش فضاسازی را در طول نمایش به عهده داشته است. گاه ممکن بود در توره برحسب نیاز آواز نیز خوانده شود. گرچه خواندن آْواز از وظایف عاشق ها نیست و از جمله هنرهای بخشی ها به شمار می رود. عاشق‌ها در واقع با نوازندگی و آوازخوانی خود به نوعی فرهنگ و ادب شفاهی کُردی را غنی و با انتقال به نسل بعدی سبب تداوم آن می شوند. 

 

1 – Aşiq (dengbêj), qedîmîtirîn û kevintirîn mûzîkvan û hunermendên xorasanê ne ku saz û aletên Zirne, Dihol, Qoşme, Kemançe, Bilûr, û Dayrê lêdixin û hem jî ji lîstikvanên qabil û bi navûdeng ên kurdên xorasanê ne. Li zemana berê her sê qismên honermendan ji dayîna bac û xerac û malîyat miaf bûn. Lê tenê ew kesên ku dikaribûn (şedikirin) bi rêya hunera xwe gazî / gilî û rexne ji hikumetê bikin û nêbin cezakirin, Aşiq û lûtî bûn. Aşiq hostakarê torê (tore derxistin / tiatr / nemayîş / şano) û tore çê kirinê ne. Ji rêya tore dikaribûn ji Êl-xan û hakimê mihelî gazî bikin. Tore ew nemayîşên kendar û bi gilî û gazî ne ku bi mûzîkê va tên îcra kirin. Torevan bi hereket û gotin û mûzîka xwe  nemayîşa xwe sa xelkê ra îcra dikin. Mûzîkvan li alîyêk rûdiniştin û meclîs bi coş û geş dikirin. Carina momkin bû ku bi torê ra awaz jî bixwendina. Herçend ku awaz xwendin bi piranî ji hunerên Bexşîyan tên hêjmartin. Aşiqan der bi saz lêxistin û dengbêjîya xwe esil ferheng / çand û edebîyata şefahî (zimanî / devkî) ya kurdî hem dewlemendtir dikirin hem jî digêhandine nesek din û ew didan domandin.

کلمهء عاشق در اصل از کلمهء عشق می آید، یعنی عاشق در عروسی ها به هنرنمایی خود عشق مابین دو نفر (عروس و داماد) را به هم گره می دهد و سرآغاز زندگی تازه و مشترک آنان با خوبی و شادمانی و خوشی شروع می شود. در شمال خراسان عاشق ها در مراسم ورزشی نیز شرکت می کنند و با هنرنمایی موزیک و ترانه و آواز خود مراسم را پرهیجان و آذین بندی می کنند.

 

kelema Aşiq der esil ji kelema êşq der tê, yanku aşiq li dawetan bi hunera xwe êşqa navbeyna bûk û zavan bi hev ra girê didin û zindigî / jîyana wan ya taze (nû) bi rindîyê û şadîyê û xweşîyê destpê dike. Li bakûra xorasanê aşiq li merasimên werzişî jî şirket dikin (beşdar dibin) û wan bi saz û kilam û awazên xwe dixemilînin û bi heyecantir dikin.

 

 

2 – بخشی (آوازخوان و ترانه سرا)، بخشی ها نوازندگان دوتار، آوازخوان و داستان سرا و بیاتی سرا بوده اند. شهرهای بجنورد، شیروان، قوچان و کلات، مراکز عمده بخشی های شمال خراسان بوده است (شهرهای اصلی و مراکز قدیمی قدرت در شمال خراسان). به روایتی عامیانه بخشی هنرمندی قابل و استثنایی است که خداوند این هدیهء هنری پرذوق و شوق و تأثیرگذار را به او عطا کرده است. بر طبق همین روایات، بخشی باید بتواند بخواند، بنوازد، شعر (بیاتی) بگوید، داستان بسراید و ساز خویش را نیز بسازد. بدین ترتیب هر نوازندهء دوتار، بخشی نیست و جدای از تسلط بر ساز، شخص باید از نظر دانش و شرایط درونی به مرحله ای برسد که عنوان بخشی را زیبنده خود گرداند.

 

2 – Bexşî (Stiranbêj), dutarvan û dengbêj û çîrokvan (beyatîbêj) in ku ji rêya mûzîka xwe va zanîna xwe bi xelkî xwe ra pareva dikin. Şehrên Bijnurd, Şêrwan, Qoçan û Kelat navendên serekî (gir / girîng) ên bexşîyan li bakûra xorasanê ne (Şehrên eslî û merkeza qodreta sîyasî ya berê li bakûra xorasanê). Bi neqilek amîyane û gotinek adî Bexşî ew kesên qabil û hunermend û bijarte ne ku xwedê va xelata hunerî ya zahf kêfdar û zewqdar, û pir karî û tesîrdar daye wan. Bi vê gotina her kes ku dutarê lêxe nabe Bexşî, der esil Bexşî li kêleka hosta bûn li ser dutarê xwe lazim e ku ji alîyê ruhî û rewanî û zanîn û şexsîyetî jî bi qencî têr hatibe xemilandin.  

 

بخشی بستگی به تشخیص موقعیت مجلس موضوع شعر و  آهنگ خود را انتخاب می کند. بخشی ها معمولا در عروسیها و ختنه سوری از آهنگهای شاد می نوازند، در مراسم فرهنگی و قومی – ملیتی آهنگهای مناسب آنها را برای سربلندی و پیشبرد و موفقیت قومی می نوازند. بخشی در مجالس خصوصی از داستان و آوازها و حتی آهنگهای رقص و غیرو می نوازند و می خوانند (معمولأ بخشی ها در مراسم تعزیه و فاتحه خوانی و سوگواری شرکت نمی کنند). کلمهء بخشی در واقع از بخشیدن و کرم کردن می آید، یغنی فردی بخشنده. بیشتر بخشی ها در مراسم و اجتماعات فرهنگی، ادبی، هنری، تاریخی، قومی – ملیتی و جشن و جشنواره ها و غیرو … موزیک و ترانه و آوازهای ارزشمند و پرمفهوم خویش را از صمیم قلب برای مردم مجلس خود اجرا کرده و می بخشایند.

 

Bexşî bi dîtina xwe û mijar û babeta meclîsê şiîr û hengên xwe hildibijarin. Li merasimên sunet kirinê û dawetan hengên şad, li merasimên ferhengî û milî hengên minasibî wan sa serbilindî û serfirazî û pêşvaçûn û bi serketinê dibêjin û lêdixinin. Bexşî li meclîsên xisûsî jî dastan / çûrik û awaz û heta hengê lîstikê û hwd lêdixin û dixwînin (bi piranî Bexşî li merasimên tezîyet û fatehxanî û xemgînîyan şirket nakin) . Kelema bexşî der esil ji kerem kirin û baxşandin der tê, yani bexşende. Piranîya bexşîyan li merasim û komcivîn ên ferhengî / çandî, edebî, hunerî, tarîxî, neteweyî (milî) û fistîvalan û hwd … mûzîk û kilam û awazên xew ên pir bi nirx û hêja û menîdar û giranbiha ji kerema xwe ji pay dil da dibaxşînine xelkî wê meclîsê.

 

Bexşî û dutar (Stiranbêj: Artîn Ferxwende).

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/iNfm3Qk5HPQ

 

معولأ هنرهای بخشی ها همراه با موسیقی دوتار: آواز، دکلمه و بیان محاوره ای و نقلی و داستان سرایی است. بخشی‌ها روایتگران فرهنگ شفاهی کُرمانج ها هستند، البته بخشی  باید از نظر آگاهی و عرفان به مرحله‌ای برسد که شایسته عنوان بخشی شود. در روزگاران قدیم رقابت و مسابقه میان دو بخشی از طریق آواز و موسیقی بوده است، در گذشته رسم بر این بوده است که در پایان این رقابت و مبارزه هنری، بخشی مغلوب، سازش را به رقیبش می‌بخشید. البته بعدها این رسم کم کم عوض شد و به برنده جایزه می دادند، که تدارک دهندهء مجلس رقابتی نیز جایزهء آنان را می داد که معمولأ یک قوچ و یک کله قند به فرد برنده بود. بصورت سنتی، موسیقی در محل‌های مزین شده به پشتی و گلیم نواخته می‌گردید. گاهی در این محلها شمع یا چراغ فانوس روشن می‌کردند (آتش در طول تاریخ برای کُردها سمبل و نشان از بهداشت، روشنایی و گرما بوده که گرداگرد آن شادمانی، بزله گویی و … و خورشید منبع لایزال آن می باشد که در قلب پرچم کُردستان است).

Bi adetî hunerên Bexşîyan (Stiranbêjan) li kêleka mûzîka dutarê: awaz xwendin, gep kirin (axaftin) û gotinên şefahî (devokî) û neqil kirin û çîrok-bêjî ye. Bexşî rewayetgerên ferheng (çand)a devokî a kurmancan e, helbete Bexşî gerê ji alîyê agahî û îrfan da gihiştibe merhelêkê ku layîqê vî nava (Bexşîtî) bibe. Li rojgarên berê riqabet û hemberî hev sekinina navbeyna du Bexşîyan bi rêya awax xwendin û mûzîkê va bûye, li berê resim bûye ku ji dûy vê riqabet û tewlaseya (talaşa) hunerî da, Bexşîyê ku baydabû sazê xwe (dutara xwe) dibaxşande yê din. Helbete paşê va resma kêm kêm hate guhertin û yê ku dibir xelat didanê, va xelata jî bi destê xwedîyê meclîsê dihate dayîn û pêşkêş kirin, ku bi piranî beranek û qalibek qend (tîkêk şeker) bû. Bi resm û rêçên berê, mûzîk li cîhên ku bi piştî û xalîçe û navmal û … hatibûne xemilandin bi rê dikirin. Carina jî li van cîhan mûm (find / şem) ya çira fanûs vêdixistin (agir li nav tarîxê da sa kurdan sembol û nîşana paqijî / temîzî, ronahî û germîyê bûye ku li dora wê şadî / şahî, henek û ken û … û Roj kanîya bêbinî ya wê (agirî) yeku li dilî ala kurdistanê cîh girtîye.

 

 

3 – لوتی (قلندر)، البته لازم به ذکر است که لوتی یا قلندر با درویش فرق می کند، چونکه درویش ها بیشتر در بارهء دین و مذهب (بخصوص آئین صوفی گری) می خوانند و فعالیت می کنند. درویش که معمولأ تبرزین (نوعی تبر کوچک) و کشکول (که از کش کول یعنی کشیدن به کول – کیسه گدایی یا صدقه که از جنس چوب است و  مخصوص درویش است و  روی دوش خود آویز می کند) دارند و در میان مردم می گردند و معرکه گیری می کنند. لوتي‌ها (قلندرها) در واقع پيام‌رسانان جامعه کردی خود بوده‌اند كه وسيله آنها يك دايره (دف) بوده كه آهنگهاي رقص را مي‌خوانده‌اند يا مي‌نواخته‌اند (گاهأ تئاتر و نمایش در می آورند). ولی هنرنمایی لوتی ها به خوبی عاشق ها نمی شود. لوتی ها دايم در سفر بوده‌اند و معمولأ ناقلان اخبار و وقايع تاریخی ملیت خود بوده اند که از راه موزیک و ترانه و فکاهی و شوخی و رقص و تئاتر اجرا و بیان می کردند. بعضی ها، لوتی (قلندر) را متکدیان دوره گردی می دانند که همراه با دایرهء زنگوله دار خویش نقال و نقاد مردم جامعهء خود است، ولی قلندر یا لوتی در جامعه دارای شخصیتی محترم و اجتماعی بوده است. کلمهء لوتی در اصل خود یک کلمهء کُردی است lot / lotik / lotî)) از جهیدن / خزیدن و پریدن می آید، چونکه حالت دایره زدن و رقص و تئاتر و نمایش  و هنرنمایی لوتی ها بیشتر از راه خم و راست شدن، پست و بلند شدن و جهیدن و پریدن درست می شوند و اجرا می شوند.

 

3 – Lûtî (Qelender), Helbete Lûtî ya Qelender bi Derwîş va ferq dike, çinku derwêş pirtir li barey dîn û mezheb (bi xisûs sûfîgerî) dixwînin û xebat dikin. Drewîş ku bi piranî teberzîn (bivirê qiçik) û keşkûl (tûrikê darîn)ên xwe hene ew jî li nav xelkê digerin. Lûtî der esil qasid û peyamgihan li nav xelkî xwe li menteqê ne ku aleta mûzika wan jî Def (dayre) ye ku aheng û meqamên lîstik û carina jî torê (tore derxistin / şano / tiatr / nemayîş) lêdixin û kilaman jî dibêjin. Lê honernemayîya Lûtîyan bi rindî û qencîya Aşiqan nabe. Lûtîyên kurd ku timêşe li nav xelkê digerîyan îtifaq û bûyer û tiştên nav xelkê ji rêya mûzîka xwe bi kilam û ken û henek û lîstik û torevanîyê va radigihînin û sa xelkê ra neqil dikin. Helbete hinek Lûtîyan / Qelenderan feqîrên gerok dizanin ku bi defa (dayra) xweye zengildar li nav xelkê neqil û xebat dikin, hema qelender ya lûtî li nav xelkê bi êhtiram bûne. Kelema lûtî / lotî der esil ji kelema lot / lotik (bazdan, hilperîn, hilfirîn, xwe xem û rast kirin, û çeng kirin) der tê, çinku rewş û haleta dayre lêxistina wan û lîstik û torevanî û hunera wan pirtir ji rêya xwe xem û rast kirin, pest û bilind kirin û bazdanê çê dibe û îcra dikin.

 

 

Lotîyêk ji bakûrê kurdistanê (kilama îtifaqa zembilfiroş û xatûnê)

http://www.youtube.com/watch?v=D4xBjQbOro4

 

 

یکی دیگر از ویژگیهای لوتی ها (قلندرها) نیز این بوده که برای انجام دادن هنر خویش دایم در میان مردم در حال سفر بوده اند: در میان کوهها و جلگه ها، روستا به روستا (ده به ده)، منزل به منزل، اردوگاه به اردوگاه، منزلگاه به منزلگاه می رفتند (از اینجا می پریدند / یا می رفتند جای دیگر، و از جای دیگر می رفتند جای آنطرفتر).

Yêk din ji xasîyetên lûtîyan (qelenderan) jî va bûye ku sa encam dayîna hunera xwe dayîm li nav xelkê digerîyane; li nav çîyan û colegan, kele bi kele (gund bi gund), menzîl bi menzîl, bîne bi bîne, war bi war diçûne (ji vê dera bazdidane / diçûne dera din, û ji dera din diçûne ya wêdatir).

 

لوتی ها (قلندرها) نیز در زمان قدیم مانند عاشق ها حق انتقادکردن را داشتند، و همیشه در سفر و رهرویی و گشتن، بودند که امروزه تفریبأ بی امید شده اند و قوتی و رمقی رغبتی در آنها نمانده است. لوتی ها معمولأ گوینده و ناقل اخبار و اتفاق و حادثه و حتی امور تاریخی در میان مردم بوده اند. امروزه در شمال خراسان لوتی ها یا قلندرها کم شده اند و این قسمت از موزیکدانان و  بازیگران (هنرپیشه ها)ی تئاتر محلی / قومی متأسفانه تقریبأ از بین رفته اند.

 

Lûtîyan (qelenderan) jî li zemana berê mîna Aşiqan heq û mafên xweyî neqid û rexne kirinê hebûne, û dayîm li sefer û gerîn û rêwîtî kirinê bûne ku li vê zemana îro kêmzêde bêmefer bûne û qowet û remex û rexwet li wan nemaye. Lûtî bi piranî goyende û naqil ên xeber û îtifaq û bûyer û heta tiştên tarîxî li nav xelkî xwe bûne. Li vê zemana îro li bakûra xorasanê lûtî kêm bûne û va qisma mûzîkvanan û torevanan bi esefî (mixabin) kêmzêde ji beynê çûne.

 

يكي ديگر از ويژگيهاي موسيقي مقامي کردهای خراسان تنوع شگرف آن است كه امتزاج و همسويي آن با موسيقي مقامي دیگر گویشها در شمال خراسان تنوعي كم‌نظير را در مجموعه موسيقي مقامي ناحيه موجب شده است.

Yêk din ji xasîyet û taybetîya mûzîka meqamî a kurdên xorasanê cûr bi cûr bûna wê ye ku hevaltî kirin û tevlihev bûn bi mûzîkên bêganan va bûye sebeba çêkirina cûr û haletên bêhempa li nav koma mûzîka meqamî li menteqa kurmanc ya bakûra xorasanê.

 

امروزه نيز بزرگان و استادان برجسته موسيقي کردی خراسان با لباسهاي محلي بسیار زیبا و رنگارنگ با رنگهای شاد و روحیه ای شاداب، در مراسم شادی و سرور، جشنواره‌ها و برنامه‌هاي استاني و كشوري و شاید خارجي حاضر مي‌شوند، و طنين فرهنگ بسیار غنی و كهن و ریشه دار خود را با نواهای اصيل کردی كه ميراث گرانبهای اين منطقه است به گوش همگان مي‌رسانند و وجود خود را در منطقه ابراز می دارند.

 

Li vê zemana îro jî hîn mûzîkvan ên hostakar û bi navûdeng ên kurdên xorasanê bi libas û cilûberkên bi rewş û qeşeng û rengbireng ên kurmancî li dîlan û ceşnan, li fistîval û bernamên Ostanî, Kişwerî û şayed carina jî li xaric (dervê welêt) hazir û beşdar dibin (şirket dikin), daku dengê huner û ferheng û çanda kurmancî ya dewlemend û rîşedar bi aheng û meqamên esîl ên kurdî ku mîrasa (mêrata) bi nirx li menteqê ne bigihînine guhên (guçikên) gişt xelkê û hebûna xelkî kurmanc li menteqê bidin naskirin û belav bikin.

 

برگزاری مجالس سرور و جشنواره های آوایی کُردی و نواهای موسیقی آنان، توسعه و ترويج اين هنر و حفظ آن را به ارمغان دارد، و همچنین اعزام هنرمندان کورد به جشنواره‌هاي ديگر استانها، یا کشورها مستوجب آشنایی بیشتر مردم به هنر و هنرنمایی کوردهای خراسان است. خوشبختانه نسل جوان (هم دختر و هم پسر) نيز وارد اين حوزه شده و خود را صاجب فرهنگ و هنر کُردی خود دانسته و عملأ در آموختن و آموزش دادن موسیقی کُرمانجی فعال هستند كه خود موجب ماندگاری و تداوم موسيقی مقامی کردهای این دیار مي‌شود. ولی شوربختانه بواسطه مسائل داخل کشوری، لذا آمار دقيقي از افرادی كه در زمينه موسيقی کردی در خراسان فعاليت مي‌كنند در دست نيست.

 

Çêkirin û bi cîh anîna dîlan û ceşn ên mûzîk û kilamên kurmancî, sebeba pêş va xistina vê hunera dibe û bi giştî dagirtina wê diparêze. Şandina hunermendên kurd bi ceşn û fistîvalên ku li Têhranê û welatên din sazdibin dibe sebeb ku xelkên wan deran jî bi huner û hunernimayî ya kurdên xorasanê pirtir aşina bibin û hebûna me nasbikin. Cîhê xoşbextî û xoşhalî û bextewarîyê ye ku ciwan û xurt (hem keç û hem jî law) li kilam û mûzika xwe a kurdî xwedî derketine û lê nirx û rêz û êhtiram digirin, û dest bi hêvosîn û mamostayî ya mûzîka xwe dikin, ku dibe sebeba mayîn û berdewamîya mûzîka meqamî ya kurdên xorasanê. Lê mixabin bi xatirê mişkûlên ku li Êranê hene loma hêjmar û amar ji mûzîkvan û kesên ku li ser mûzîka kurdî li xorasanê kar û xebat dikin jî tune ye.

 

 

 

Lîstik û reqs  رقص        

رقص کُردی در شمال خراسان گونه گون است، مثل : یک قرسه ، دوقرسه ، سه قرسه ، چهار قرسه ، شش قرسه ، هشت قرسه ، چپه راسته ، انارکی ، رقص چوب بازی و … هستند که معمولا موسیقی آن توسط عاشق ها با سورنا و دهل و قشمه و دایره و نیز کمانچه اجرا می شود. رقصها در شمال خراسان معمولا دارای حالاتی از بزم (جشن و سرور) و رزم (جنگ و نبرد) هستند. چوب بازی جای نیزه بازی (شمشیر بازی و نبرد فیزیکی) قدیم را گرفته است. همچنین در مراسم کشتی از شاخه های کوراغلی استفاده می شود که بسیار رزمی است و توسط سورنا و دهل نواخته می شود.

 

Lîstik û reqsîna kurmancî li bakûra xorasanê cûr bi cûr in mîna : yêk qerse , du qerse , sê qerse , çar qerse , şeş qerse , heşt qerse , çeperaste , Enarekî , Çobazî û … ne ku bi piranî aleta mûzîka wan jî mîna zirne, dihol, qoşme, dayre (def) û kemançê ne ku pirtir bi destên Aşiqan tên îcra kirin. Lîstik li bakûra xorasanê pirtir (bi piranî) rezmî û bezmî ne. Çobazî şûna şûr lêxistina cengawerên berê girtîye. Li merasimên pehlewanî (koşnî girtin)ê jî hengê koroxlî ku pir rezmî ye û bi zirnê û diholê îcra dibe.

دوقرسه: رقص دوقرسه امروزی در اصل برمی گردد به یکی از مراسمهای غمناک و پرناله و درد زمان قدیم (بعد از جدایی از کردستان و رسیدن به شمال خراسان، سفری بسیار طولانی که سرشار از غم و ناله و پر از زجه و زاری و …) که بعد از قتل و کشتار جمعی کُردها اجراء می شده است. در این مراسم، مردم در اطراف جنازه ها (جسدها) جمع می شدند و ذکر و دعا می کردند، فریاد می کشیدند و هوار می کردند، حرکت و جنبش هماهنگ به دور جنازه ها داشتند، و از این طریق برای مرده های خویش که توسط بدخواهان و مهاجمین کشته شده بودند ادای احترام و آمرزش می کردند. چهار قرسه: رقص در به همین مضمون ولی سریعتر و هیجانی و هروله ای است.

Duqerse; lîstika duqerse ya îro der esil vedigere ser yêk ji merasimên zemana berê qedîm ku merasimek xem û nalîn bûye ku ji dû qetil û koştar û qirkirinê îcra dibûye. Li vê merasima xelk li dor cenazên xwe berif dibûne û zikir digirtine, bangî û gîrîn, hereket û  livîn û cûlîn jî hebûye, û bi vê rêya sa mirdên xwe ku bi destên neyaran dihatine koştin rêz û ehtiram digirtine. Çar qerse; lîstikek nerm û aram e. Heşt qerse; lîstikek bi lez û bezîn e.

Lîstika kurmancî ya kurdên xorasanê      رقص کُردی خراسان

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/xaUZ9l_3FaE

ئه لا مزار ه ، رقص و آهنگی است که در اصل برمی گردد به یکی از مراسمهای زمان قدیم که در آن پس از غارت و کشتارها و اسارت کُردها بر فراز مزار (گور / قبر) عزیزان از دست خویش می خواندند و اجراء می کردند. اله مزاره،‌ وا چه روزگاره؟

Ela (La / Lo) mezar e, lîstik û hengek e ku der esil vedigere ser yêk ji mrasimên zemana berê ku ji dû xaret û koştar û talan kirin û hêsîr kirina kurdan, li ser mezar (mezel / gor / qebir) ên azîzên xweyî ji dest çûyî dixwendin û îcra dikirin. Ela mezar e, va çi rojgar e?  

 

Ela Mezar e (Ela/ la/ lo Mezar e)   آهای جماعت این مزار (محل دفن عزیزانمان) است    

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/4/O4R-2T_xBpc

 

 

انارکی، رقص و آهنگ امروزی انارکی در اصل برمی گردد به یکی از مراسمهای زمان قدیم که مربوط به لحظات پس از هجوم دشمنان و بیگانگان، و کشتار و انباشت اجساد بوده است. در این مراسم زنان کُرمانج به دور اجساد جمع می‌شدند و گریه و زاری و هوار می کردند و نار می‌زدند و بدینوسیله شدت و حدت غم خود را ابراز  می‌داشتند.

 

Enarekî, lîstik û hengê îroyî enarekî der esil vedigere ser yêk ji merasimên zemana berê qedîm ku ji dû êrîş kirina dişmen û bêganan û koştina kurdan çê dibûye, li vê merasima jinên kurmanj berif dibûne û gîrî û qîrîn û bangewazî dikirine û nar (hinar) diavêtine.

 

Hengê Enarekî , Kurmanj music Northern khorasan

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/FC1CkhSbSaM

 

 

چوب بازی (رقص با چوب)، رقص و آهنگ امروزی چوب بازی نیز در اصل برمی گردد به زمان قدیم که مربوط به نیزه بازی خنجر بازی و یا تمرین جوانان کُرد جهت آمادگی برای میدان نبرد بوده است. امروزه چوب بازی در مراسمهای ورزشی مثل کشتی پهلوانی (بخصوص کُشتی با چوخه / چوخا در زبان کُرمانجی همان کت بی آستین و پالتومانند است که از پشم گوسفند بافته می شود) که تقریبأ مثل نبردهای رزمی و جنگی آن زمان است، با نواختن سُرنا و دُهل اجرا می شود، که بیشتر از آهنگ کوراُغلی و آهنگهای دیگر استفاده می شود.

 

Çobazî (lîstika bi daran), lîstik û hengê îroyî ço-bazîyê jî der esil vedigere ser şûrbazî û xencerbazî û yan jî temrîn kirina ciwanên (gencên) kurd sa amadegîya rezmî, ya zemana berê qedîm û kevin. Çobazî jî li vê zemana îro li merasimên werzişî mîna kuşnî pehlewanî (bi xisûs kuşnîya bi çoxî / çox = kincê dirêj ku bê hoçik e û ji hirîya pêz çê dibe) ku kêmzêde mîna rezmî û şervanî ya berê ye, bi lêxistina Zirnê û Diholê îcra dibe, ku pirtir ji hengê koroxlî û hengên din îstifade dikin.

 

Lîstika bi ço / çoyan  رقص با چوب  

http://www.youtube.com/watch?v=Ey6J1WORT-A

http://www.youtube.com/watch?v=SLiBIJwBTO8

http://www.vimeo.com/22750497

بطور کلی لازم به ذکر است که آن اهداف و مقصود و علایم در راستای غم و ناله و درد که مختص به مراسمهای زمانهای گذشته بوده، در طول درازای تاریخ تا به امروز کم کم به فراموشی سپرده شده اند (البته هویت کُردی آنها کماکان حفظ شده و پابرجاست و به زبان کُرمانجی اجراء می شوند). امروزه آن مراسمها جای خود را به  آهنگها و رقصهای گونه گون کُرمانجی که در مراسمهای شاد و خوشبخی ها و دلخوشی ها و حتی  مراسم عروسی ها و اجتماعات هنری و فرهنگی اجراء می شوند، داده اند. بهرحال باز هم جای خوشحالی و خوشبحتی است که هنوز هم اجراء می شوند و به زبان کُرمانجی تداوم دارند، امیدوارم که از این هم قوی تر و پربارتر شوند.

Bi piranî hêjayî gotinê ye ku ew hedef û qesd û nîşana xem û nalînê ya mersimên berê di nav tarîxê (dîrokê) da heta îro kêm kêm ji bîr bûne (helbete rewş û nasîna kurdî ên wan hatine parastin û bi zimanê kurmancî îcra dibin û didomin). Niha wan merasiman şûna xwe daye lîstikên cûr bi cûr yên kurmancî ku îro pirtir li merasimên şad û bextewarî û dilgeşî û heta li dawetan û komcivînên hunerî û ferhengî îcra dibin. Bi herhal (herwiha)  dîsa jî cîhê xoşhalî û xoşbextîyê ye ku hîn jî îcra dibin û bi zimanê kurmancî tên domandin, Omîdwarim ku hîn bi qowetir û bi hêztir bibin.

 

 

Lîstika kurdên xorasanê     رقص کُردی خراسان

 

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/xaUZ9l_3FaE

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/xI4GfvBicdA

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/4/AzRpCW2t2Ik

http://www.youtube.com/watch?v=tuOK6m28ddk

http://www.youtube.com/watch?v=Qd-D2A9L1d8&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=VH2U-_J-ZEc&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=UlhZNq6lE8E&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=HBaaZ5dqiqk&feature=related

 

http://www.youtube.com/watch?v=-WIKnNrXNUU&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=C5BoMUCobpw&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=uddziQyY5V8&feature=related

 

 

Lîstika kurdên bakûr    رقص کُردی باکوور (ترکیه)

http://www.youtube.com/watch?v=_pWkPs4pYqE&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=BnDOpgzLgDY&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=qSiCqA3oKsQ&feature=related

 

Lîstika kurdên rojava    رقص کُردی روژآوا (سوریه)

http://www.youtube.com/watch?v=OjpZ4aM4oYI

http://www.youtube.com/watch?v=Db6lDNpaMf8&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=4IEYJniLy48&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=QgAtbekvmug&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=XmSBb_CF-HA&feature=related

 

Lîstika kurdên duhokê    رقص کُردی منطقه دوهوک (شمال کردستان عراق)

http://www.youtube.com/watch?v=bzJVLV3ht4M&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=uL6dHdhhj14&feature=related

 

 

 

Saz û aletên mûzîka kurdên xorasanê

ساز و آلتهای موسیقی کُردهای خراسان

1 – Dutar        دوتار

دو تار،  دوتار جزء سازهای اندرونی و جلگه ای محسوب می شود و توسط بخشی ها نواخته می شود. دوتار در شمال خراسان دارای دو کوک است: یکی با نسبت چهارم و دیگری با نسبت پنجم. بر طبق نظر آقای علی غلامرضایی (آلمه جوغی)، کوک چهارم را کوک نوایی و کوک پنجم را کوک کردی و ترکی می نامند و آهنگهای فارسی شمال خراسان نیز با کوک پنجم اجرا می شود.

Dutar , ji sazên nav mal û colegan e (ji sazên çiyayî û zozanî nîne) û bi destên bexşîyan tê lêxistin. Dutar li bakûra xorasanê du cûr kok dibin: yêk li bira çarim ya din jî li bira yan nisbeta pêncim e. Bi dîtina cenabê Alî Xolamrezayî (honermendê Almecoqî) bi koka çarim ra koka Newayî û bi koka pêncim ra koka kurdî dibêjin û hengên Farisî ya bakûra xorasanê jî bi koka pêncim îcra dibin.

 

آقای محمد یگانه (نوازندهء قابل دوتار) معتقدند که کوکهای دوتار، یکی کُردی و دیگری تُرکی است. با کوک کُردی آهنگهای اله مزار، لو، درنا، جعفر قلی و … اجراء می شوند و با کوک تُرکی می توان آهنگهای گرایلی، تجنیس و … را اجرا کرد.  معمولا در مجالس شادی، اول شب برای ایجاد هیجان و رقص از سورنا ودهل و قشمه استفاده می شود و در پایان شب، بخشی ها در اندرون دوتار می نوازند و می خوانند.

Cenabî Mihemed Yêgane (Dutarvanê Hostakar) li vê bawera ye ku, kokên dutarê yêk Kurdî ye û a din jî Tirkî ye. Bi kokên kurdî hengên kurdî mîna: Ela mezar (ela / la / lo mezar), durne (quling), Lo, Ceferqolî, û … îcra dibin, bi kokên Tirkî jî hengên mîna; Giraylî, Tecnîs, û … tên îcra kirin. Li meclîsên şadî û dawetan li destpêka şevê sa çêkirina lîstik û heyecanê ji Zirnê û Dihol û Qoşmê îstifade dibe, û li axira şevê (dû / dawîya şevê) jî Bexşî li hundirê malê Dutarê lêdixin û kilaman dibêjin.

 

دوتارهای قدیمی در شمال خراسان از سازهای امروزی کوچکتر بوده اند. کاسه و صفحه دوتار از چوب توت و دسته آن نیز معمولا از چوب زردآلو ساخته می شوند. در قدیم به جای سیم از ابریشم استفاده می شده. اندازه های دوتار در شمال خراسان دارای استاندارد معینی نیست. دوتارهای فعلی دارای یازده و گاه دوازده پرده است. پرده های آن در فواصل نیم پرده چندان دقیق بسته نمی شوند و فواصل کوچک تر از نیم پرده در پرده بندی آن وجود ندارد.

 

Dutarên zemana berê (qedîm) li bakûra xorasanê ji sazên îro qiçiktir bûne. Kasik û rûpel a dutarê pirtir ji dara Tûtê (dartû) û destê dutarê jî pirtir ji dara zerdalû (qeysî)yê çê dibin. Li zemana berê li şûna sîm ji hevrîşim (ebrîşim / herîr) îstifade dikirine. Li bakûra xorasanê qîyas û modilên Dutarê ti standardek bêlû tune. Dutarên îro, yazdeh û carina jî duazdeh perdên xwe hene. Perdên dutarê li navbeyna nîv-perdê pir deqîq û serast nayên girêdan û navberên qiçiktir ji nîv-perdê li perdebendîya dutarê tune ye.

 

 

Dutara kurmancî   دوتار کُرمانجی   

Dutar (Hunermend: Bano Monewer Morewic)

http://www.youtube.com/watch?v=VatA0py31ik&feature=related

 

Dutar (Hunermend: Elî-Reza Şîrwanî)

http://www.youtube.com/watch?v=AFP1rTRmkXU

2 – Zirne (Pîq)          سورنا (پیق)

سورنا (پیق)،  سورنا نیز از خانواده سازهای برونی (منظور محفل داخل اتاقی نیست) در شمال خراسان است که توسط عاشق ها نواخته می شود. ظاهرا در قدیم سازی بزرگتر و شبیه به سورنا و جود داشته که به آن کُرنا می گفته اند. این ساز امروزه دیده نمی شود و بعضی از قدیمیها به همین سورنا، کرنا می گویند. از سورنا در مراسم عروسی و بیشتر برای اجرای آهنگهای رقص و نیز مراسم کُشتی (بخصوص کُشتی با چوخه / چوخا در زبان کُرمانجی همان کت بی آستین و پالتومانند است که از پشم گوسفند بافته می شود)، با اجرای شاخه های «کوراغلی» و همچنین در سوگواری با اجرای آهنگهای سردارها، لو و «هرای» استفاده می شود. ساز ضربی همراهی کننده سورنا ، دهل است.

Zirne, jî ji koma sazên der e (ya hundirê malê nîne) li bakûra xorasanê ku bi destên Aşiqan tê lêxistin. Mîna ku li qedîm (zemana berê) sazek girtir û nola zirnê hebûye ku pê ra Korna digotine. Va saza îro tune ye, û hinek jî bi zirnê ra korna dibêjin. Ji zirnê li merasimên dawetan û pirtir sa hengên lîstikê û hem jî merasimên werzişî mîna kuşnî pehliwanî ya çûxî (çoxî / çoxa / çox = kincê dirêj ku bê hoçik e û ji hirîya pêz çê dibe) bi hengî koroxlî, hem jî carina li merasimên xem û cenaze defin kirinê hengên mîna Lo, Heray û hengên Serdaran îstifade dikin. Sazê ku bi Zirnê ra tê lêxistin Dihol e.

 

Zirne û dihol

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/2/UUusOKc-fyM

 

3 – Kemançe          کمانچه

 

کمانچه،  کمانچه نیز از جمله سازهایی است که عاشق ها در شمال خراسان می نوازند. کمانچه هم به عنوان سازی بیرونی و هم اندرونی استفاده می شود. صدای کمانچه گاه در مراسم سوگواری نیز به گوش می رسد. کمانچه بیشتر در شمال خراسان دیده می شود، رد پای کمانچه تا نیشابور هم دیده شده، اما هر چه در استان خراسان پایین تر برویم یا کمتر دیده می شود و یا اصلا دیده نمی شود. کمانچه های شمال خراسان دارای سه سیم است و گاه از کمانچه های چهارسیمه امروزی نیز استفاده می شود. ساز ضربی همراهی کننده کمانچه، دایره یا دهلی است که با دست نواخته شود.

Kemançe, jî yêk ji wan sazan e ku aşiq li bakûra xorasanê lêdixin. Kemançe hem ji sazên ku li hundir malê tê lêxistin û hem jî li dereva îstifade dibin e. Dengê kemançê carina jî li merasimên xemgînîyê belav dibe. Kemançe li bakûra xorasanê pirtir tê dîtin û her çi ku rû li jêrtir li xorasanê herî (meselen li şehrî Nîşabûrê) va saza kêmtir tê dîtin û şayed jî hêç nêbe dîtin. Kemançên bakûra xorasanê sê sîm hene lê îro carina kemançên çar sîmî jî îstifade dibin. Sazên zerbî ku bi kemançê ra tên lêxistin Def (dayre) yan jî Dihol e ku ew jî bi destên Aşiqan têne lêxistin.

 

Kemançe û dihol

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/kgqgDHVmbEo

 

Kemançe ya kurdistana bakûr (were were gulbihar, sa te bûme dîn û har)

http://www.youtube.com/watch?v=0CeR_cC2ic8&feature=related

 

4 – Dihol         دهل

 

دهل، (آنکه با چوب یا ترکه نواخته می شود، و نه با دست) سازی است که همراهی کننده سورنا می باشد، که توسط عاشق ها نواخته می شود. دهل (اگر با دست نواخته می شود) ساز همراهی کننده قُشمه و کمانچه نیز هست. دهل شمال خراسان دوطرفه است و از چوب و پوست حیوانات درست می شود.

 

Dihol (ya ku bi dar (tîrik)an tê lêxistin), ew saz e ku bi Zirnê ra hevrê dibe û bi destên Aşiqan tê lêxistin. Dihol (yak u bi destan tê lêxistin) bi Qoşmê û Kemançê ra jî hevrê dibe û tê lêxistin. Dihol li bakûra xorasanê ji her du alîyan tê lêxistin. Dihol ji daran û postê heywanan çê dibin. 

 

Hengê Lo, (Lologer: 1- Mohsin Biharî, 2- Recebelî Êranî). Saz: Dihol û Qoşme.

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/3/j5M55u-BPXc

 

5 – Bilûr (Nêy)         نی

 

نی،  همان ساز همیشگی چوپانان شمال خراسان بوده است. نی به غیر از زمان چرای گوسفند، در جشنها، مجالس شاد و در سوگ نیز استفاده می شود. با نی در شمال خراسان، مقامهای مختلفی از جمله آهنگهای کوهستانی که همراه با فریاد می باشند و هم برای گوسفندچرانی در روی کوهستانها و …. اجرا می شوند.

 

Bilûr, ew saz e ku li bakûra xorasanê şivan pir jê hez dikin. Bilûr bi piranî li ceşn û  merasimên şad û hem jî xemgînîyê îstifade dibe. Li bakûra xorasanê bi Bilûrê hengên (meqamên) cûr bi cûr îcra dibin, mîna hengên çiyayî ku bi dengberdanê (xija kirin/ xîja kirin / xîjexîj kirin / qîjeqîj kirin) ne û hem ji sa pez çêrandin li ser çîyan û … îcra dibin.

 

Bilûr  (Lologer: Emîrqolî xedeng Alxasî)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/SY8Sm02o11U

Bilûra bi qirtikê / qurtikê (Hunermend: Rostem Mêrigan)نی با هنجره (هنرمند: رستم مهرگان) 

http://www.youtube.com/watch?v=yddc8zKMSmk&list=UUr3neXlk8rnvHZT5miIBfXA&index=32&feature=plcp

 

 

6 – Def (dayre)      ( دایره)   دف

 

دف (دپ – دایره )، دایره  ساز همراهی کننده قشمه و کمانچه است و معمولا عاشقها و لوتی (قلندر)ها آن را اجرا می کنند. دایره تنها وسیله دست لوتی ها (قلندرها) بوده است. امروزه که نسل لوتی ها در شمال خراسان تقریبأ منقرض شده است، این ساز کماکان در دست عاشق ها زنده مانده است.

 

Def (dayre), ew saz e ku bi Qoşmê û Kemançê ra hevrê dibe û bi destên Aşiqan û Lûtîy (qelender)an tê lêxistin. Li zemana berê yêkim saz û tenê sazê dest lûtîyan (qelenderan) def / dayre bûye. Îro ku lûtî (qelender) li bakûra xorasanê pir kêm bûne va saza bi destên Aşiqan têye lêxistin û hîn jî zînde maye û tê domandin (berdewam e).

 

Hengê Lo, elêlê delalê elêlê hevalê (Lologer: Morad Hesenzade, bi Def û dutarê)

http://www.youtube.com/user/kormanjkurd#p/u/6/br-YeyrKLvk

 

 

7 – Qoşme        قشمه

قشمه،  آلت موسیقی بادی کُردهای خراسان، که مشابه دوزله (دونی) متداول در کردستان و کرمانشاهان و ایلام است، از دیگر سازهایی است که عاشق ها می نوازند. در منطقه کُرمانج شمال خراسان سه نوع قشمه دیده می شود: قشمه های پنج سوراخه، شش سوراخه و هفت سوراخه (که همگی بدون سوراخ پشت هستند). قشمه بیشتر در عروسیها به همراهی دایره و یا دهلی که با دست نواخته می شود، به اجرای آهنگهای رقص می پردازد. قشمه معمولا از استخوان بال قوش یا درنا و گاهی از نی و حتی از فلز (لوله آنتن تلویزیون) ساخته می شود که صدای حاصله از قشمه استخوانی بهتر و پخته تر است. قشمه، سازی است مضاعف (دوبل یا جفت) و اندازه آن بستگی به کوچکی و بزرگی استخوان پرنده دارد. بر روی هر کدام از لوله های صوتی آن، یک سرپیکه یا پیزپیزک (قمیش) سوار می شود. هر دو لوله صوتی قشمه معمولا به طول همصدا کوک می شوند اما ممکن است به ندرت شاهد کوک های مأنوس دیگری، مانند کوک سوم و حتی گاه دوم باشیم. این کوکها را اغلب نوازندگان زبردست قشمه استفاده می کنند و در نظر اول ممکن است به حساب ناتوانی نوازنده در کوک کردن دقیق ساز گذاشته شوند. در حالی که استفاده از این کوکهای نامأنوس، کاملا آگاهانه و برای تحرک و ایجاد دینامیسم بیشتر صورت می گیرد. همچنین نوازندگان قشمه، باز به منظور ایجاد تحرک و دینامیسم، گاه دو صدای مختلف و اغلب مجاور یکدیگر را توسط لوله های صوتی مضاعف ساز ، ایجاد می کنند.

Qoşme, aleta mûzîka bayî ya kurdên xorasanê, ku li menteqên Kirmanşan û Îlam pê ra duzile (du nêy) dibêjin, yêk ji sazên din e ku li bakura xorasanî bi destên Aşiqan tê lêdixin. Li menteqa Kurmanj ya bakûra xorasanê sê cûr Qoşme tên dîtin.: 1 – Qoşmên ku pênc kun hene (Qoşmên pênc kunî)  2 –  Qoşmên ku şeş kun hene (Qoşmên şeş kunî)  3 –  Qoşmên ku heft kun hene (Qoşmên heft kunî), li paş gişt Qoşman ti kun tunin. Qoşme pirtir li dawetan bi def (dayre) û yan jî dihola ku bi destan tê lêxistin hengên lîstikê îcra dike. Qoşme pirtir ji hestîyên qanatên têr û yan jî yên durnê (quling) û carina ji qamîş (nêy) û heta carina jî ji hesin (lûlên hesinî mîna lûlên antîna tilivîsyonan) çê dibe, ku dengê Qoşma hestîyî dilnişîntir û rindtir e. Qoşme sazek cotî (dutayî, du lûlên dengdar) ye û dirêjîya wê bi gir û qiçik bûna hestîyê firendan ne. Li serî her yêk ji lûlên Qoşmê, pîzpîzk (ser pîq) ku ji qamîş in siwar dibe. Her du lûlên Qoşmê bi piranî hevdeng kok dibin, lê mimkun e ku carina (helbete pir kêm) kokên din yê hevnasîn, mîna koka sêyim û heta carina koka duyim bêbin dîtin. Van kokana pirtir Qoşmevanên hostakar îstifade dikin. Şayed hinek van kokana ji natewan bûna (nekar bûna) Qoşmevan li ser kok kirina deqîq û serast a Qoşmê daynin, hema wer nîne û îstifade kirin ji van kokên neaşina û hevnas bi giştî û tevahî agahane ye û sa daynamîsm û cûlîna (livîna) pirtir pîyade dibe. Qoşmevan dîsa sa çêkirina daynamîsm û cûlînê carina jî du dengên ferqdar ku pirtir li kêleka hev in ji rêya lûlên Qoşmê xwe çêdikin.

 

موسيقی های محلی يكی از مهمترين سرمايه های فرهنگی هر منطقه به شمار مي روند، و در شمال خراسان اين موضوع را مي توان بوضوح ديد. دوتار و قوشمه از مهمترين سازهای محلی کردی شمال خراسان به شمار مي روند. اما به جرات مي توان گفت كه در اين بين قوشمه غريب ترين, مظلوم ترين و بی پشتوانه ترين ساز ايرانی است.  در قسمت غرب ايران و منطقه ايلام اين ساز به نام  دوزله  معروف است. زل  به معنی نی است و دوزله يعنی دونی، كه به هم چسبانده شده اند. اين ساز را با نامهای جفتان, جفتی، و در قديم  نرمارالمثنی نيز مي شناخته اند. گفته مي شود كه اين ساز را ابتدا فارابی ايجاد كرده و بعدها در بين ملیتهای مختلف ایران رواج يافته و كاملتر و پرطرفدارتر شده است!

 

Mûzîkên mihelî (herêmî / navçeyî) yêk ji mohimtirîn serwet û sermîyên ferhengî li her menteqê ne, li bakûra xorasanê jî va mijara (babeta) bi ronayî tê dîtin. Dutar û Qoşme ji mohimtirîn saz û aletên mihelî li bakûra xorasanê ne. lê ez bêtirs û bêguman û bêperwa dikam bêjim ku li vê navbeyna da Qoşme xerîbtirîn û mezlûmtirîn û bê piştîvantirîn mûzîka Êranê ye. Li alîyê rojava Êranê û menteqa Êlam / Îlam va saza bi navî duzile tê naskirin. Zil yani qamîş / nêy, û duzile yani dunêy / duqamîş ku li hevdu nûsikandine / girêdane. Li zemana berê va saza bi navên coftan / coftî û nirmar-al-mosena jî dihatine nasîn. Hinek êranî dibêjin ku va saza / aleta yêkim car Farabî (şaîrê Faris) çêkirîye û paşê li nav miletên cûr bi cûr belav bûye û kamiltir û rindtir û hezkirî bûye!

قوشمه از دو ني به طول تقریبأ 20 سانتيمتر كه در كنار هم چسبيده اند تشكيل شده. البته کوردهای خراسان بخصوص نی نوازان و قوشمه زنهایِ حرفه ای در روستاها و در بین عشایر بجای آلت چوبی نی از استخوان قلم پاهای پرندهء شاهین استفاده می کنند. از نظر موسيقیایی اين ساز دارای يك اكتاو كامل است و این یعنی اینکه مي تواند هفت نت اصلي را بنوازد.

 

Aleta qoşmê ji du qamîş / nêy bi dirêjîya li dor 20 santîmitir,an ku li kêleka hev (li cem hev, qoş yani muwazî/ rastênhev) danîne û bi hev girêdane (nûsikandîne) çêdibe. Li menteqa kurdên xorasanê bi xisûs bilûrvan û qoşmevan yên hostakar û destbikar ku li kelan / gundan û li nav koçer û bînan in li şûna qamîşan ji hestîyên lingê têr / şahîn îstifade dikin. Ji alîyê mûzîkî da va saza oktavek kamil e yanku dikaye heft notên mûzîkî ên eslî lêxe.

 

اين ساز كه مخصوص مراسم شادمانی و عروسی هاست، بنا به نظر تعدادی، بیش از 70 تا 100 سال قبل سازی بوده كه آنرا كولی ها كه در اصطلاح عاميانه آنها را مطرب می ناميدند در مراسم عروسی در ازاي دريافت مبالغی می نواخته اند. با اين حال نمي توان قدرت صدا و توانائي هاي شگفت و صداي دلنشين اين ساز محلي در حال فراموشي را منكر شد. امیدوارم که هنرمندان کُرمانج در شمال خراسان موزیک قشمه را ارج نهند، آن را حفظ و با توانمندی تداوم دهند.

 

Va saza ku bi xisûs (bi taybetî) sa merasim û kom / komcivîn ên dawet û dîlan û şadîyê ye, pirtir ji 70 ta 100 sal berê sazek bûye ku qaşmar û qereçî (mitrib)an li ceşn û merasim ên dawetan bi dirav lêdixistine ku bi zimanê xelkî adî carina bi wan ra mitrib jî  digotine. Bi vê hal û rewşa da bi rastî qodreta dengê dilnişîn û tewana ecîb û qoweta matmayî kirina vî sazî mihelî tiştek bêhempa ye, lê mixabin (efsûs ku, heyf ku, esefnak e ku) li rêya ji bîr kirinê û wendabûnê ye. Omîdwarim ku hunermendên kurmanc li xorasanê vî saza bi nirx bigirin û biparêzin û bi qowet bidomînin.

 

Qoşme: Elî Abçûrî , Def: Husên Bebî (Hunermendên kurd ên xorasanê)

 علی آبچوری ، دف حسین ببی (کُردهای خراسان) قوشمه 

http://www.youtube.com/user/shindokht#p/u/8/fH3FdMCfjYE

http://www.youtube.com/user/xorasan#p/u/0/uzLJKGjd56g

http://www.youtube.com/watch?v=NkJBs9jLWiM

 

Qoşme (bi dengê Bexşî: Mozefer Hemîdî)

http://www.youtube.com/user/kormanjkurd#p/u/1/tOcMi03_92k

 

Qoşme : Xan-mihemed ji şehrî Şîrwanê (bakûra Xorasanê)

http://www.youtube.com/watch?v=Fp94nypoeuE&feature=related

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/4/mekNbcBgVqw

 

 

در اینجا تعدادی از آهنگهای گوناگون و گوشه هایی از دستگاههای موسیقی کُردی شمال خراسان را بصورت متفرقه با هم مرور می کنیم.

 

Li vir hinek ji hengên cûr bi cûr û goşêne (beyatîyêne) destgehên mûzîka kurdî ya bakûra Xorasanê bi hevdu ra temşe dikin.

 

 

Hengê Torxe (Kemançe: Welî Rehîmî, Bexşî (stiranbêj): Husên Ezîzî

 (قسمتی از موزیک)، کمانچه: ولی رحیمی، بخشی: حسین عزیزی. آهنگ تورغه

http://www.youtube.com/watch?v=ce9hjNJzCNQ

 

Hengê Torxe (Bexşî (stiranbêj): Berat Moqîmî

 (قسمتی از موزیک)، بخشی: برات مقیمی. آهنگ تورغه

http://www.youtube.com/watch?v=6zMkuoRjCdQ&feature=related

 

Hengê giraylî (Lologer: Morad Hesenzade, Xwendeva: Mehbûbe Siadetmend, Dutar: Mohin Mîrzade. مقام گرایلی، مجریان: محسن میرزاده، محبوبه سعادتمند، مراد حسن زاده

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/sk_oBF9POGI

 

Hengê Heray û derdê xerîbîyê (Lologer: Emîrqolî Xedeng Alxasî)

 آهنگ هرای، فریاد از درد غریبی

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/SY8Sm02o11U

هرای فریاد کوهستان است و گویای زندگی پرحادثه و پرسوز و گداز و آوارگی مردم کرد است.

 

Hengê Heray û şewata evînê (Bexşî: Nêmet Zembîlbaf و سوز و گداز)  آهنگ هرای (عشق  

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/3/zQh5L21Inzk

 

 

Hengê cudayî û xerîbîyê, çûme çîyan (Lologer: Morad Hesenzade)

http://www.youtube.com/watch?v=0MvDW3_WqYc&feature=related

 

Hengê Lê yarê gulnarê (Lologer: Yelda Ebasî)

http://www.youtube.com/watch?v=RdO4vMzkfwQ&feature=related

 

Erman erman yarê can (Lologer: Yelda Ebasî, Mohsin Mîrzade)

http://www.youtube.com/watch?v=b9I_MGahXW0&feature=related

 

Hengê Herayî, rojekê ez ser hiltînim (Lologer: Morad Hesenzade)

http://www.youtube.com/watch?v=wQhvjxaiAhQ&feature=related

 

Hengê evînî, min meterkîn bila nebim xemgîn (hunermend: Mohsin Biharî)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/pUjUP0HJGZc

 

 

همراه با فریاد

 

Hengê Lo: mal ji vira çûne (Lologer: Qasimî , dutarvan: Ferxwende)

http://www.youtube.com/watch?v=FpXgAgd_RfE

 

Hengê Lo: yarê min gulbûte ye (Bexşî: Mozefer Hemîdî, Saz: Qoşme)

http://www.youtube.com/watch?v=tOcMi03_92k&feature=related

 

Hengê Lo: Derdê li me hezar hezar, erman (Bexşî: Mozefer Hemîdî)

http://www.youtube.com/watch?v=MFHceDIL6Bs&feature=related

 

Hengê Lo: elêlê elêlê, mirim ji hûvehûvê çîyan (Lologer: Emîrqolî Xedeng Alxasî, dutar: Remezan Berderî)

http://www.youtube.com/watch?v=MHUrEH8_jv8&feature=related

 

عشق و ئوین

 

Hengê Evînî, Fatime can (Lologer: Yelda Ebasî)

http://www.youtube.com/watch?v=QyK3j6sVL3g

 

Hengê Lo, elilê lêlê delalê elilê lêlê hevalê (Lologer: Morad Hesenzade)

http://www.youtube.com/user/kormanjkurd#p/u/6/br-YeyrKLvk

 

Hengê Evînî, Ferhad û Şîîrîn (Lologer: Mihemed Elî Qasimî, dutar: Artîn Ferxwende, …)

http://www.youtube.com/user/kormanjkurd#p/u/3/Ro9kXxI3D8Y

 

Hengê Evînî, te dibînim dişewitim (Lologer: Kambîz Xoşnewaz, ji kurdên xorasanê)

http://www.youtube.com/user/alashloo1#p/u/0/ARTG_xX84Gc

 

Hengê Evînî , Şewitandim agirê dilberê (Bexşî/ stiranbêj: Nêmet Zembîlbaf)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu?feature=mhee#p/a/u/0/zADdX4jmAF8

 

Hengê evînî,  darê tûba li bejina te (Bexşî / stiranbêj:  Omîd Baxçixî)

 (درخت طوبی / درختی در بهشت که میوه های آن محبت زاست)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/3qF46_tXTSk

 

Hengê evînî,  ferîba can (Bexşî / stiranbêj:  Omîd Baxçixî)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/r78VNkvceJ8

 

Hengê evînî,  Tebîyet çiqes rind e (Bexşî / stiranbêj:  Omîd Baxçixî)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/pUmMmOF29aM

 

Hengê evînî, Meryemê (Bexşî / stiranbêj:  Omîd Baxçixî)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu?feature=mhee#p/u/1/slwxBuBZjcw

 

Hengê Lo, Hûrî û perî (Bexşî / stiranbêj:  Omîd Baxçixî)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu?feature=mhee#p/u/0/QpHipE1gY6Q

 

Evînî – Erman (Ermanc / Armanc / Arizû) bihar e (Bexşî: Omîd Baxçixî)  

 (آرمان یا آرزوی ایده آل)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/4JhQRt6QFZY

 

Hengê Lo, (Lologer: 1- Mohsin Bihar, 2- Recebelî Êranî).

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/3/j5M55u-BPXc

 

Hengê Herayî û derdê xerîbîyê , Kurmanj music (Northern khorasan)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/5/SY8Sm02o11U

 

Hengê Herayî, halê (ha lê / lê) dil xerabe îşev (Bexşî: Nêmet Zembîlbaf)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/7/zQh5L21Inzk

Hengê Lorikê, lor dikim lorikê xwe (Stiranbêj: Husên Ezîzî)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/R0iWi5WoHfw

 

 

 

  »   Destgeha Lo      دستگاه لو    «

 

گوشه هایی از موسیقی کُردی » دستگاه لو »  در مناطق مختلف کُردی

 

تعدادی از گوشه ها و آهنگهای بسیار زیبا و لذت آفرین و خوش خرام و بلندمرتبه که توانایی، کیفیت و غنی بودن » دستگاه  لو موسیقی کُردی » را به اوج خود رسانده است در اینجا بصورت ادیو – ویدیو با هم مرور می کنیم، براستی که موسیقی کُردی اقیانوسی نیلگون است.

 مقام » ئه لا مه زار ه » آهنگی است که پس از غارت و کشتارها و اسارت بر فراز مزار عزیزان از دست رفته خوانده می‌شد. ئه لا مه زار ه،‌ وا چه روزگاره .( Ela / la / Lo mezar e, va çi rojigar e ? ) دو قرسه پس از قتل عام و کشتار، مرده‌ها را در وسط جمع می‌کردند و دور اجساد دور می‌زدند و مشغول ذکر می‌شدند و این مبدأ رقص دو قرسه بود. مقام انارکی مربوط به لحظات پس از هجوم بیگانگان و کشتار و انباشت اجساد بوده است. زنان دور اجساد جمع می‌شدند و نار می‌زدند و گریه و زاری می‌کردند. مقام «هرای» هوار و فریاد در دل کوهستان است و گویای زندگی پرحادثه و پرسوز و گداز و آوارگی مردم کُرد است. مقام و آهنگ » وای وای رشیدخان » پس از مرگ رشیدخان، با توجه به شدت و حدت ضایعه و حادثهء از دست دادن ایشان درست و توسط بخشی های کُرمانج اجرا شد و بعدأ هم تا مدتی کم و بیش تداوم داشت.

Mexama “ ela / la / lo mezar e “ ,  hengek e ku ji dûy xaret û koştar û hêsîr kirinê li ser mezar (qebir / gor / tirb)a azîzên xwe yên mirî dihatîye xwendin. Ela (la / lo) mezar e, va çi rozigar e?  Mixama ” du qerse ”, ji dû pirkujî û qir kirinan, mirîyên xwe li navbeynê kom dikirin û li dora cinazan (meytan) diçerxîn û zikir dikirin û va bû destpêka lîstina du qersê. Mixama ” Enarekî ” girêdayî bi wextên ku ji dû yêrîş û hicim kirina bêganan, û koştar û berhev / berif bûn û komkirina cinazan bûye, ku jin li dora cinazan kom dibûn û nar diavêtin (davêtin) û girî û zarî dikirin. Mexama “ Heray “ bangî û qîrîn li ser çîyan e û nîşana zîndegîya tijî îtifaq / rûydan û pir şewat û derbider bûna xelkî kurmanc e. Mixam û hengê ” Way way Reşîdxan “ ji dû mirina Reşîdxîn, sa şidet û tengasîya îtifaqa ji dest dana wî çê bû û bi destê bexşîyan (stiranbêjan) jî kêmzêde hate  domandin.

 در زبان کردی، گویش یا لهجه های کُرمانجی و سورانی کمی با هم تفاوت دارند، (البته که این نرمال است و خود غنی و بسط زبان بسیار زیبا و شیرین کُردی را می رساند، کُردها در هر کجا و با هر لهجه ای که صحبت می کنند بایستی لغات و مصاحبت محلی خود را حفظ و تداوم دهند که خود بخشی از گنجینهء عظیم فرهنگ و زبان و ادب ملت کُرد است). تفاوت میان این دو گویش گاهأ در زمینه موسیقی نیز مشهود است، به عنوان مثال می‌توان به آهنگ “ لو ” Lo   اشاره کرد که براستی یکی از اصیل‌ترین، کهن ترین، زیبا‌ترین، دل نشین ترین و موثرترین آهنگ و نغمهء کُردی است و وجه تمایز موزیک کُرمانجی و سورانی نیز هست. بدین معنی کسی که بتواند   “لو  “ Lo را بخواند، می‌تواند از کُرمانج ها (کُردهای خراسان، ارومیه، کردستان باکوور، کردستان روژآوا، کُردهای بهدینان در شمال عراق و یا منطقهء قره باغ در قفقاز) باشند.

Li zimanê kurdî, zarava yan lehcên kurmancî û soranî kêmekê bi hev ra ferq dikine, (helbete ku va normal e û ji xwe dewlemendî û besît bûna zimanê pir rind û şîrîn ê kurdî digihîne, Kurd li her derê û bi her lehcê ku sohbet dikin gerê (divê) loqet û kelemên menteqên xwe biparêzin û bidomînin ku bi xwe qismek ji gencîneya mezin ya ziman û çand û edeb a miletê kurd e). Ferqa nav wan carina li hêla mûzîkê jî bêlû dibe, sa nimûne (wek mînak) em dikarin li hengî »  Lo «  îşare bikin ku yêk ji rindtirîn, esîltirîn û kevintirîn (kuhnetirîn) aheng û awaza kurdî ye ku wech û rewşa cudayîya kurmancî û soranî jî ye. Menîya wê va ye ku eger kesek bikaribe »  Lo «  îcra bike û bixwîne, ji Kurmancan (Kurdên xorasan, Warmeye, Kurdistana bakûr, Kurdistana rojava, kurdên behdînan li başûr û yan ji kurdên menteqa qerebaxê li qefqaz) e.

در بارهء   لو  «  Lo  »  یا  لا « La  » ، یا  اّ لا  « Ela  » که در فارسی تقریبأ معنی فرزند را می دهد و در حقیقت خطاب به مردم است.  در واقغ کلمهء « elêlo / Lêlo  / Lolo / Lala » خطاب به مرد و یا بطور کلی خطاب به مردم گفته می‌شود. اگر برای زن باشد « elêlê /  Lêlê / Lê »  می باشد (فقط جهت آگاهی شما: کسانی در خواندن و اجراء کردن آهنگ لو خیلی استادکار باشند به آنان لولوگر می گویند، بطورکلی لولوگرها معمولأ نوازندهء هیچ سازی نیستند ولی خیلی خوب آوازخوانی می کنند، از لولوگرهای قوی و نامدار در منطقهء شمال خراسان می توان شادروان خانم گلچهره عزیزی (معروف به بتنو شیروانی)، و جناب امیرقلی خدنگ آلخاصی و …نام برد).

Li barey »  Lo «   yan »  La  / Ela«  ku li zimanê Farisî kêm-zêde menîya xizîn (zarok) dide û der heqîqet bange xelkê (mirov) kirin e. Li waqîyet da kelema »  Lolo / Lala / Lêlo / elêlo «  bi  mêran (mirov) û yan jî bi giştî bi xelkê ra tê gotin. Eger sa jinan ra bibe »  Lê / Lêlê / elêlê «  dibên (tenê sa agahdarîya we : kesên ku li xwendina hengî Lo pir hosta û karbidest in pê ra Lologer dibêjin, Lologer bi giştî ti sazî nikarin lêxin lê pir rind heylo dikin, ji Lologerên qewî û bi navûdeng li bakûra zorasanê em dikarin rehmetî bano Gulçêhre / Bano Şîrwanî, û cenabê Emîrqolî Xedeng Alxasî û … nav bibin).

Lologer: Emîrqolî Xedeng Alxasîآهنگ لو ، امیرقلی خدنگ آلخاصی        

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/1/SY8Sm02o11U

 

Lologer : Bano Gulçêhre Azîzî (Hengê Lo)       ، آهنگ لو (معروف به  بانو شیروانی) عزیزی بانو گلچهره

http://www.youtube.com/watch?v=NfAzaTEN9mg

 

Hunermend: Yelda Ebasî – Mohsin Mîrzade (ela xanê ela canê)

هنرمندان: یلدا عباسی – محسن میرزاده (ئلا خانِ  ئلا جانِ)

http://www.youtube.com/watch?v=mHaR7OHrjEc&feature=related

بطور کلی اشعار کردی اغلب به شکل هجایی (سیلابی) هستند که تعداد هجاها می‌تواند از هشت هجا تا شانزده هجا باشند. ترانه‌های عاشقانه بیشتر در قالب‌های هشت هجایی است که تعداد هجاها می‌تواند از هشت تا شانزده هجا نیز باشند. آهنگ یا مقام بغایت زیبای  لو «  Lo » اغلب در برگیرنده قالب‌های یازده تا شانزده هجایی است.

Bi giştî şiîrên kurdî pirtir bi şiklên hecayî (sîlabî / kîteyî) ne ku hêjmara sîlaban / kîteyan dikare ji heşt kîte heta şanzdeh kîteyan bibin. Stiranên evînî (aşiqane) pirtir li qalibên heşt kîteyî ne ku helbete hêjmara sîlaban dikare ji heşt heta şanzdehan bibe. Hengê «  Lo »   pirtir li qalibên yanzdeh heta şanzdeh kîteyî ye.

کلمهء لای  Lay  در واقع همان lê  است (که برای مونث / دختر می آید) اما در اینجا این دختر مورد انتخاب واقع شده است، بعبارت دیگر » لای  Lay » کنایه از دختری است که می رود با مورد و همتای مذکر خود نامزد شود. بنابر این کلمهء لای  Lay  یعنی: طرف مقابل (مونث)، تای (همتای مونث –  hevtûş )، (دوست و همتای مونث –  heval û hevtûş ).

Kelema Lay der esil Lê ye (ku sa cinsa mê / keç û jin tê) hema li vir va keça hatîye hibijartin, bi gotinek din behsa keçekê ye ku dike bi lawikê hevalî xwe va bibin dergistîyê hevdu. Ji ber vîya kelema Lay yani: kesê alîyê din ya mê , hevta yê mê, hevala mê.

Lay layê layê, lay lay

http://www.youtube.com/watch?v=lcfqYXtaxJA&lr=1

 

 

Hengê Lo (Lay lay – Sekîne)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/OJROW1aSqVw

 

Hengê Lo (lay lay / lay layê lê)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/j3hSx9FqpSU                               

 

کلمهء  لار  Lar یا   (Lar / Lara / Larî / Larê )یعنی دختری که آمادگی روحی و ثبات فکری برای ازدواج و زندگی مشترک را دارد و متمایل به تشکیل زندگی زناشویی است، بعبارت دیگر دختر دَم بخت که بلوغ لازم (بیولوژیکی – اجتماعی) را داشته و بدون کمک مادرش می تواند خانه داری و بچه داری کند.

Kelema Lar (Lar / Lara / Larî / Larê) yani keça ku ji alîyê ruhî û rewanî û fikira xwe va sa zewac û jîyana malbatî ra amade ye, û dixweze ku bizewice, bi gotinek din keça ber bext ku gihiştîye (ji alîyê civakî – bîologî va)  û bêyî komek û alîkarîya dêya (dîya) xwe dikare bermalî û xizandarîyê (zarokdarîyê) bike.

Larî  larî lay layê lê (Stiranbêj: Omîd Baxçixî, Kurdê Xorasanê).

http://www.youtube.com/watch?v=lcfqYXtaxJA&lr=1

 

Lê lê lê rindikê (koma zerdeştê kal, kurdên rojava / sûrîyê).

http://www.youtube.com/watch?v=hJ5noPdacLI&feature=related

 

Hengê Lo (Hosên Ezîzî, kurdên xorasanê).    آهنگ لو  

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/2/cF0xhjndTEw

 

Hengê Lo (Elê Gulê bihar e), Bexşî: Omîd Baxçixî.

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/tSjzOJ9Jj3I

 

Bexşî / stiranbêj Omîd Baxçixî, Hengê Lo (lê herin bibên bi yarê ra lê carê rabe were vira)

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/9Hpjgyj3EqM

 

 

Bexşî / stiranbêj Omîd Baxçixî, Hengê Lo (elêlê  lêlê  hevalê).

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/oMFqjKRFatk

 

Ela Mezar e (Ela/ la/ lo Mezar e)   ئه لا  مه زار 

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/4/O4R-2T_xBpc

http://www.youtube.com/watch?v=-5ji8IoXGCE

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/2/yddc8zKMSmk

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/8/O4R-2T_xBpc

 

Lê yarê gulnarê (Yelda Ebasî – Mohsin Mîrzadeh)      

آهنگ لو (یلدا عباسی – محسن میرزاده) 

http://www.youtube.com/watch?v=0h9DjIFjUUM

 

Lê yarê gulnarê (Yusuf Roman)      آهنگ لو (یوسف رامان)   

http://www.youtube.com/watch?v=C_egNuZRHjM

 

Hengê Lo , Bexşî: Husên Ezîzî

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/6/cF0xhjndTEw

 

Hengê Lo, Lologer: Bano Gulçehre Ezîzî   عزیزی (معروف به بانو شیروانی) بانو گلچهره

http://www.youtube.com/user/afradvm#p/a/u/0/NfAzaTEN9mg

آهنگ لو، منطقه دوهوک    Lêlê Lolo ( Hengê lo ya Menteq dihokê, kurdistana başûr)

http://www.youtube.com/watch?v=GZVsCof_N0c&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=jOKUv3eSOPg&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=yv9Lqnse6HE&feature=related

آهنگ لو، کُردستان باکور   Lêlê (Hengê lo ya kurdistana Bakur)

http://www.youtube.com/watch?v=Ay8z-Rho1I0&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=9WYhb6NJ5wU&feature=related

Loy loy

http://www.youtube.com/watch?v=E45m_KdjqBc&feature=related

 

Lêlê dayê

http://www.youtube.com/watch?v=b90FPWh3Pmg&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=k44QRZaw74w&feature=related

 

Hawar lê hawar lê

http://www.youtube.com/user/thomasbrolin2#p/u/64/Z6q4DLnwh7A

 

Ay lê gulê

http://www.youtube.com/watch?v=37STq-ney5U

 

Way lêlê way lêlê , xiftan lê

خفتان (شنل ، روپوش رنگی یا چوخای سبک و بلند زنانه، چوخا بیشتر از پنبه یا پشم و یا ابریشم درست می شود)

http://www.youtube.com/watch?v=Iw6ZyMRApK8&feature=related

 

Yar yar gulê, lêlê gulê

http://www.youtube.com/watch?v=z5pXizTdZFQ

 

Lê gulê çima çima , Lo memo mebêj çima

http://www.youtube.com/watch?v=DXwSdeuvzT4&feature=related

 

Lêlê bêmal

http://www.youtube.com/watch?v=kn20PulIAFc&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=x-8paB1J8pA&feature=related

 

Zava zava Lolo

http://www.youtube.com/watch?v=17mUUvrPb7M

 

Lêlê gulê

http://www.youtube.com/watch?v=Ga3k1egHQ90&feature=related

 

Were Lêlê

http://www.youtube.com/watch?v=YZ_ZNgmQEF0&feature=related

 

Lolo Bavo , Lolo Mîro

http://www.youtube.com/watch?v=nbhYPjRm0q0

 

Lolo Mîro

http://www.youtube.com/watch?v=GP1_q6ldQiE

 

Lolo lolo misto (Mistefa)

http://www.youtube.com/user/MeydanForum#p/u/10/gxQ-xexea2A

 

 

Lêlê dîne

http://www.youtube.com/user/MeydanForum#p/u/12/dqedBmq-r5U

 

Lêlê kirîvê

(bi kardê va / kêrê va > kirîvê , آهای خانم کریو (کریو دوست سببی است، کلمهء کُردی کریو یعنی دوست به سبب کارد ختنه

http://www.youtube.com/user/MeydanForum#p/u/16/hEkrhc1xzp0

 

Lo lo dilo

http://www.youtube.com/watch?v=Vz5x_LH-sOA

http://www.youtube.com/watch?v=YpOEXmnRDQY&feature=related

 

Hengê Lo  — > Cizîr e cizîr e lay lay lê lê

http://www.youtube.com/watch?v=vWhtq5u9Ac4&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=gT3EeiizrYo&feature=related

 

Lo bavo Lo bavoآهای بابا جان     

http://www.youtube.com/watch?v=js2Mzim3rsY&feature=related

 

lê çavreşa min آهای خانم چشم زاغ من   

http://www.youtube.com/watch?v=QV_LT-TnGzE

 

lêlê wayê eyşanêخانم خانما  وای عایشه جان      

http://www.youtube.com/watch?v=0JFJFgxgx1A

Lê wayê lêlê wayê

http://www.youtube.com/watch?v=rS-G48d9PYg&feature=related

 

lo şivanoآهای آقا چوپان     

http://www.youtube.com/watch?v=Y7b5vPVWNKI&feature=related

 

lo pismamoآهای پسر عموجان    

http://www.youtube.com/watch?v=k6BtdCsHZ1E&feature=related

 

Gidî lo lo (Gicî gicî lo lo)آهای آهای آقا کوچولوی بی وفا     

http://www.youtube.com/watch?v=9WYhb6NJ5wU&feature=related

 

lo dilo lo dilo  آهای دل آهای دل

http://www.youtube.com/watch?v=ti3c3nb-qw0

Ax lê dayê can , ax lo bavo can

http://www.youtube.com/watch?v=gflBLPUGxhE&feature=related

»      Mûzîka Folklorîk       موسیقی فولکلوریک  «

 موسیقی فولکلور (فلکلوریک) که در واقع از همان کلمهء folklore  فولکلور (موسیقی فرهنگی مردم یک منطقه) می آید، موسیقی است که در مورد مردم یک منطقه و وقایعی که بر سر آنان پیش آمده، و یا موسیقی است که به فرهنگ عامهء مردم و باورهای آنان می پردازد اطلاق می شود. بعبارت دیگر همان موسیقی های محلی که در بارهء حوادث واقعی عاشقانه (ملواری – خجه لوره – مم و زین، پری جان، و  …) و اجتماعی و تاریخی به ترانه گویی می پردازند، است. یکی از هنرمندان عرصهء موسیقی فولکلوریک گُرمانجی در منطقه کرمانج خراسان جناب حسین عزیزی است، و مقامهایی از قبیل: سردار ججوخان ، سردار عیوض خان ، خان کلمیشی و … را سراییده است، البته تعدادی ار بخشی ها و هنرمندان دیگر نیز در این عرصه فعال هستند و بسیار هنرمندانه و استادانه وقایع و حوادث تاریخی را  می سرایند. در اینجا تعدادی از آهنگها و مقامهای فولکلوریک کُردی در کردستان باکور را مرور می کنیم.

امید به اینکه فعالیت در عرصه آهنگها و مقامهای فولکلوریک نیز در منطقه کُرمانج شمال خراسان پر رونق تر شود.

Malan danî bîne bîne

 

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/lcfqYXtaxJA

http://www.youtube.com/watch?v=WvwNU4ScivY

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/10/3ShUFF7VfTE

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/9/FpXgAgd_RfE

http://www.youtube.com/watch?v=0MvDW3_WqYc&feature=related

 

Malan barkir koç bi rê ket

 

http://www.youtube.com/watch?v=6ubqp2n9ZCA&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=pOSaU9lxq4M&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=5KaTlELBFmI&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=sRUW4CDN9Dc&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=GFbg7aQcL7Y&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=ET1e4OORD4s&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=NQ7lb1JTd0E&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=C2THV9vbLR0&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=KZP0nTBxN1Q&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=dRh1XI4s-IQ&feature=related

Malan bar kir ,  lêlê lêlê way way

http://www.youtube.com/watch?v=2-yDNikPWho&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=gQpnvwhrdhw

http://www.youtube.com/watch?v=eIQ43iI7-QM&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=AjkfgEyZmK0&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=rQkKAlX8ZYo&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=19yW9dWbvJs&feature=related

 

 

Stirana folklorîk a zembîlfiroş li bakûra kurdistanê

ترانهء فولکلوریک زنبیل فروش در باکور کُردستان 

 

http://www.youtube.com/watch?v=D4xBjQbOro4

http://www.youtube.com/watch?v=0LJiQuy0lHg

http://www.youtube.com/watch?v=Y_jWhJGPtGs&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=o-h0ejWWiKc&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=QgvgzptP9aA&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=sMUK4kZNZDw&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=ckpgM85FIv4&feature=fvwrel

http://www.youtube.com/watch?v=3lb-WdIDR08

http://www.youtube.com/watch?v=RZdgGAKqX2E&playnext=1&list=PLE4C7DF7887B9A50F

http://www.youtube.com/watch?v=pyP9sBSy-Rk&feature=related

Hengê wargeha dil ,Mûzîka folklorîk ya Kurdên Lor li kurdistana rojhelat.

موزیک فولکلوریک کُردهای لور در شرق کُردستان (آهنگ: خانهء دل)

http://www.youtube.com/watch?v=uOe4GrhfQNE&feature=related

 

 

Hengê Xecê lor e (Lologer: Mihemed Alî Qasimî, ji kurdên xorasanê). Va henga aware kirina kurdan û êş û cewrên ku li rêya koçerîyê hatine serê wan, dibêje.

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/u/0/QbkwObhBa4E

 

 

Hengê Xanê Kelmîşî (Serdar Gul-Mihemed Xan ê ji Êla Topkanlo / Xanê Kelmîşî) ku bi fêlbazîya hikûmeta M. Reza Şah li sala 1948,an a zayînî li menteqa serwelayetê (ya Kurdên bakûra xorasanê) hat koştin.

http://www.youtube.com/user/Kavanlu#p/a/u/0/gnRDM3Dqb9o

 

 

 

******

1 پاسخ به “موسیقی مقامی (آوایی، آهنگی) کُردهای خراسان Mûzîka meqamî ya Kurdên Xorasanê

  1. اسماعیل حسین پور 7 ژانویه 2012 در 6:52 ب.ظ.

    سلام عزیز
    سپاس دست مریزاد
    چنین کارهای سترگی فرهنگمان رابلند آوازه می کنند
    هه ربژی هه وال

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: